Levenslange celstraf mag ook echt levenslang duren

Nederland geeft tot levenslange celstraf veroordeelde gevangenen voldoende perspectief op vrijlating, concludeert de Hoge Raad.

Het gebouw van de Hoge Raad der Nederlanden Foto Lex van Lieshout/ANP

Wie tot een levenslange celstraf veroordeeld is, heeft voldoende perspectief op vrijlating. En levenslang mag in Nederland ook daadwerkelijk levenslang duren.

Dat is de betekenis van de uitspraak die de Hoge Raad dinsdagmiddag heeft gedaan in de zaak tegen Faig B. Hij vermoordde in 2011 vier vrouwen en werd eerder al in eerste aanleg en in hoger beroep veroordeeld tot levenslang.

Met de uitspraak van de Hoge Raad komt er een (voorlopig) einde aan een lange politieke en juridische discussie. Die draait om de vraag of een levenslange celstraf in Nederland ook echt levenslang mag duren, of dat een veroordeelde zicht moet hebben op mogelijke vrijlating.

Lang was dat perspectief er in Nederland niet. Alleen de koning kon een veroordeelde gratie verlenen – maar dat gebeurde sinds 1986 maar één keer, voor een doodzieke gevangene. Veel andere Europese landen kennen wel een andere wettelijke mogelijkheid tot vrijlating. In 2013 tikte het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) Nederland op de vingers. Levenslang zonder perspectief op vrijheid zou een „onmenselijke straf” zijn – en dat mag niet volgens artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). De politiek moest met een oplossing komen, vond het Hof.

Die oplossing kwam er, in maart dit jaar. Toen werd het Adviescollege Levenslanggestraften opgericht. Daar kunnen tot levenslang veroordeelde gevangenen na vijfentwintig jaar een verzoek tot resocialisatie doen. Het was een plan van toenmalig staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Klaas Dijkhoff (VVD). Hij was er geen voorstander van om levenslang gestraften perspectief op vrijlating te geven. Met deze regeling hoopte hij te voldoen aan de Europese regels, en wilde hij tegelijk voorkomen dat levenslang „een dode letter” zou worden, schreef hij aan de Tweede Kamer.

Lees meer over het voorstel van Dijkhoff: Levenslang gestraften krijgen kans op vrijheid

Rechters terughoudender

Rechters waren sinds de Europese uitspraak terughoudender geworden met het opleggen van levenslang. Zo kregen de broers Admilson en Marcos R. in 2015 geen levenslang opgelegd voor drie roofmoorden, zoals het Openbaar Ministerie (OM) had geëist, maar dertig jaar celstraf. De zaak loopt nog bij het Gerechtshof, omdat het OM in hoger beroep ging tegen de uitspraak.

Wat hebben ze gemeen? Lees: Deze 33 mensen kregen levenslang

De nieuwe regeling betekent niet dat gevangenen na vijfentwintig jaar ook daadwerkelijk vrij komen. Het Adviescollege, met daarin onder meer een rechter en voormalig officier van justitie, beoordeelt het resocialisatieverzoek en adviseert de minister. Want óf iemand eventueel, onder strenge voorwaarden, mag beginnen met een terugkeer in de samenleving, is volgens de regeling een politieke beslissing. De minister beslist.

Critici – advocaten, maar ook de Raad voor de Rechtspraak – vinden dat het besluit over resocialisatie niet bij een politicus, maar de rechter moet liggen. Maar het bestaan van het Adviescollege geeft voldoende perspectief op vrijlating, stelt de Hoge Raad nu.

Begin september adviseerde advocaat-generaal Ad Machielse, de belangrijkste adviseur van de Raad, al de levenslange celstraf voor Faig B. overeind te houden. Met de nieuwe regeling zou Nederland niet langer handelen in strijd met Europese regels, schreef hij toen.

    • Mark Lievisse Adriaanse