De rechtsstaat staat op het kerstmenu in het oosten van Europa

De democratische malaise in Midden- en Oost-Europa is een olievlek. Na Hongarije, Polen en Roemenië is nu Oostenrijk vatbaar gebleken voor autoritair getinte populisten.

De Hongaarse premier Orbán komt aan bij een vergadering van de Visegrad-landen in Brussel. Foto Olivier Hoslet/Reuters

Het einde van 2017 is een feest voor autoritair getinte populisten in Europa. In Oostenrijk komt de extreem-rechtse FPÖ in de regering. In Polen en Roemenië, de twee grootste EU-landen in Oost-Europa, staat de rechtsstaat op het kerstmenu.

De Poolse senaat hamerde net voor het parlementaire reces twee wetten af die de scheiding der machten tussen politiek en rechtspraak opheffen. Het Lagerhuis stemde, een jaar voor regioverkiezingen, voor een massale uitbreiding van de politieke controle op de kiescommissie. Het Roemeense parlement, broedplaats van grootschalige corruptie, perkt de vrijheid van de anti-corruptieaanklagers in.

Lees ook: Hoe extreem-rechts is de FPÖ?

De democratische malaise in Midden- en Oost-Europa is een olievlek. „Enkele jaren geleden konden beleidsmakers geloven dat er alleen een probleem was met de Hongaarse premier Viktor Orbán, en dat democratie in de EU grondig geworteld was”, zegt Richard Youngs van denktank Carnegie Europe. „Die relaxte houding is weg. We zijn in een stadium waar de basisprincipes en de integriteit van de EU aangetast dreigen te worden.”

Brussel zoekt naar antwoorden. De Europese Commissie waarschuwde de Roemenen en start woensdag mogelijk een ‘artikel 7.1-procedure’ tegen Polen. Dit kan leiden tot intrekken van het Poolse stemrecht in de Europese Raad van regeringsleiders.

Orbán toonde onmacht EU

Een politieke revolutie naar Brusselse normen, maar het verwachte effect is gering. Orbán demonstreerde sinds zijn tweede verkiezingszege in 2010 de onmacht van de EU. Zijn Fidesz-partij loodste snel een nieuwe grondwet door het parlement, naar eigen zeggen ter voltooiing van de democratisering in het postcommunistische Hongarije. Rechtbanken en de top van het OM werden volgestouwd met Fidesz-benoemingen. Politiek gevoelige vergrijpen gaan sindsdien in de doofpot, volgens anti-corruptie-experts. De kieswet werd herschreven op een manier die Fidesz bevoordeelt bij de volgende verkiezingen.

Over de reacties in Brussel daarop schreeuwde Orbán in Boedapest moord en brand. In Brusselse vergaderzalen sprak hij zalvende taal. De premier is beoefenaar van de ‘pauwendans’: druk meer ophefmakende maatregelen door dan nodig, slik de minst noodzakelijke na onderhandelingen in. Netto-effect: de kritiek luwt en je landt waar je wilde landen.

„Ondanks zijn radicale toon snapt Orbán hoe de EU werkt”, zegt Marcin Zaborowski, ex-baas van het Poolse Instituut voor Internationale Zaken (PISM), denktank verbonden aan de regering. „Hongarije is de evidente blauwdruk voor Polen”, zegt Zaborowski, die zijn baan als PISM-directeur verloor toen regeringspartij PiS aan de macht kwam. De strategie is anders. „Bij PiS vinden ze dat een klap op de tafel moet volstaan. Als ze aangevallen worden, graven ze zich in.”

Lees ook: Omstreden Poolse wetten over rechters zijn goedgekeurd

Polen als martelaar

PiS-voorzitter Jaroslaw Kaczynski heeft volgens Zaborowski een „provinciaalse” wereldvisie, geworteld in een historie waarin het katholieke Polen martelaar in de handen van vijandige mogendheden was. De voormalige militaire vijand Duitsland wantrouwt Kaczynski nog steeds, nu als politieke en economische ‘overheerser’. Het oude staatsapparaat intact laten is onmogelijk, want volgens Kaczynski aangevreten door corrupte en ex-communistische invloeden.

PiS-europarlementariër Zdzislaw Krasnodebski demonstreerde in een recent gesprek hoezeer de Poolse visie verschilt van de Europese of de Nederlandse. Frans Timmermans, vice-voorzitter van de Europese Commissie, heeft het volgens Krasnodebski op de Polen gemunt. Timmermans laat zich leiden door zijn lidmaatschap van de Europese socialisten „die onwetend zijn over Oost-Europa, Polen en zijn geschiedenis”.

En Timmermans zou zich laten leiden door de Poolse oppositieformatie Burgerplatform (PO), van de huidige voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk. De vertimmering van de rechtspraak is erg democratisch, volgens Krasnodebski: „Jaren zijn we naar de verkiezingen getrokken met de belofte Polen te hervormen. PiS is verkozen met bijna 40 procent van de stemmen. We hebben de legitimiteit.”

Lees ook dit profiel van de nieuwe premier van Polen: Gelikte technocraat moet het imago van Polen oppoetsen

Geïmproviseerde oplossingen,

De polarisering zegt genoeg: de veranderingen in Polen snel terugdraaien, wordt een bijna onhaalbare klus. Europa kan wel leren uit het verleden, zegt Youngs. „In landen waar de problemen zich in een vroegere staat bevinden, zoals Roemenië, kunnen we nog wat doen. Meer dialoog, meer samenwerken.”

Europese instellingen werden niet opgezet om met rechtsstatelijke problemen om te gaan. Dus moeten diplomaten nu discussiëren over geïmproviseerde oplossingen, zoals EU-financiering voor armere lidstaten koppelen aan rechtsstatelijke garanties.

Kernvraag is of onder lidstaten genoeg urgentie heerst de problemen aan te pakken. In het verleden was dat niet het geval, zegt Youngs. Immers: „Er zijn genoeg andere landen in Europa waar de rechtsstaat ook niet echt in uitstekende staat verkeert.”

Voeg erbij de economische verstrengeling tussen West- en Midden-Europa en de ideologische banden tussen leiders als Orbán en conservatieven elders in Europa. In het Europarlement zit zijn Fidesz-partij nog in een fractie met CDA, de Duitse CDU-CSU en Poolse PO. De barsten groeien, maar langzaam. Timmermans’ socialisten bieden onderdak aan de Roemeense regeringspartij PSD.

Ook op het niveau van regeringsleiders wordt de situatie complexer. Young: „De EU moet nu oplossingen verzinnen terwijl dit soort regeringen al in de club zitten.” Dan doemen nieuwe scenario’s op, zoals het Europa van de twee snelheden: de creatie van een kern-unie, met strengere toetredingsvereisten.

Of het scenario: inertie en de uitbreiding van de olievlek.

    • Roeland Termote