Monument voor omstreden ‘pottenkoning’ van Maastricht

Industrieel erfgoed Een 120 meter lang tableau met dertigduizend tegels vertelt de geschiedenis van de Sphinx-fabriek in Maastricht. Vanwege de besmette naam van de oprichters van de onderneming, de Regouts, was zo’n eerbetoon lang ondenkbaar.

Het tegeltableau in de zogeheten Sphinxpassage vertelt de geschiedenis van de keramiekfabriek. Foto Chris Keulen

Mislukte wasbakken van een wagentje tillen en ze vervolgens in een bak kapotsmijten. Dat was de taak van Peter Regout (55), toen hij bijna vier decennia geleden vakantiewerk deed in de Sphinx-fabriek in Maastricht. „Na zes weken had ik zúlke schouders”, zegt hij, terwijl hij zijn handen op flinke afstand van zijn huidige bovenlichaam houdt. „Mijn achternaam heb ik nooit iemand verteld.”

Die naam was lange tijd – zeker in de Limburgse hoofdstad – besmet. Terwijl Peters betbetovergrootvader Petrus Regout (1801-1878) in de jaren dertig van de negentiende eeuw aan de basis stond van de Nederlandse industrie. Nadat de aanvoer van het familiebedrijf, een handel in aardewerk, glas en kristal, door de Belgische Opstand problematisch werd, begon hij zelf te fabriceren. In de kleine 175 jaar tussen de oprichting en de sluiting in 2012 werkten duizenden mensen uit Maastricht en omgeving bij de onderneming en gingen de producten de hele wereld over.

Bij elk tegeltableau hoort een achtergrondverhaal. Hier wordt een tafereel uit de jaren ’50 of ’60 uitgebeeld.

Foto Chris Keulen

Sinds maandag is in een gang in het herbestemde Eiffelgebouw, het meest prominente voormalige fabriekspand, de bedrijfsgeschiedenis te zien op een immens tegeltableau. Maar liefst 26 hoofdstukken over de Maastrichtse keramiekindustrie op een 120 meter lange wand met ruim dertigduizend tegels. Zo’n verkapt eerbetoon aan ’t Groet Fabrik was lang ondenkbaar.

De naam Regout werd vooral berucht door de verhoren van de zonen van de eerste Petrus tijdens de parlementaire enquête naar arbeidsomstandigheden in 1887. De Maastrichtse industriëlen relativeerden onder meer de kritiek op de lange, zware en gevaarlijke nachtdiensten die kinderen in hun fabrieken maakten. Studenten zakten ook weleens tot heel laat door. Die leden daar ook niet onder. „Uitslapen kunnen ze overdag”, zei Petrus II tegen de onderzoekende Kamerleden.

Lastig werven

„Drie hervormingsbewegingen, de sociaal-liberale, de sociaal-democratische en de katholieke zijn zich ook met die vermaarde uitspraken in de hand sterk gaan afzetten tegen het werkgeverschap van Regouts”, vertelt Ad Knotter, directeur van het Sociaal-Historisch Centrum in Maastricht en hoogleraar vergelijkende regionale geschiedenis op de universiteit in die stad. „Door de jaren heen is de mythe gegroeid dat het onder de eerste Petrus wat betreft arbeidsomstandigheden verhoudingsgewijs nog wel meeviel. Hij was misschien een paternalistische werkgever, maar ook een raadgever en beschermheer. Zijn kinderen zouden er een potje van hebben gemaakt. In werkelijkheid leek hun stijl van leiden veel op elkaar. Dat paste in die tijd. Maar in vergelijking met industriëlen elders in Nederland waren ze veel harder. De eerste Regouts stonden meer in de traditie van de Waalse fabrikanten.”

In de loop van de twintigste eeuw verdween dat verschil met andere Nederlandse ondernemingen. „Maar de slechte naam bleef bestaan”, constateert Knotter. „Het 125-jarig bestaan van Sphinx werd aangegrepen om met geschiedschrijvers het imago op te poetsen. Want het bleek lastig om personeel te werven, extra vervelend omdat inmiddels krapte op de arbeidsmarkt was ontstaan. Bij dat jubileum werd ook een standbeeld van de oprichter van het bedrijf onthuld. Dat is daarna nog vaak besmeurd.”

Het aantal nazaten van de familie Regout is groot. „Het gevolg van generaties lang zeer katholieke ouders met veel kinderen”, lacht Peter Regout. „De meerderheid is uitgezwermd over Nederland en de wereld. Ik ben nog een van de weinigen in Maastricht.” Het bezorgt Peter Regout altijd weer vragen („Van dé Regout?”) en opmerkingen. „In mijn geschiedenislessen op de middelbare school ging het bijna alleen over de slechte arbeidsomstandigheden en de kinderen die lange uren maakten. In de geschiedenislessen, die mijn kinderen kregen, was dat niet anders.”

Foto Chris Keulen
Foto Chris Keulen
Foto Chris Keulen
Foto Chris Keulen
Foto Chris Keulen
Foto Chris Keulen

Straatnaam voor de oervader

Peter Regout praat niks goed, maar vindt dat het werkgeverschap van de eerste Petrussen ook in het licht van hun tijd moet worden gezien. Het stoort hem bovendien dat alle Regouts over één kam worden geschoren. „Robert Regout, achterkleinzoon van de eerste Petrus, trok als hoogleraar volkerenrecht op de Katholieke Universiteit Nijmegen al ver voor en direct na de bezetting van Nederland fel van leer tegen het nationaal-socialisme. De Duitsers arresteerden hem al op 3 juli 1940. Tweeënhalf jaar later kwam de pater jezuïet om in het concentratiekamp Dachau. Door het hele land zijn straten naar hem vernoemd. Niet in Maastricht. Vanwege zijn achternaam.”

Knotter noemt ook Roberts vader Louis Regout, een van de oprichters van de nog altijd florerende tegelfabriek Koninklijke Mosa. „Die stelde zich een stuk minder autoritair op dan zijn familie op de aardewerkfabriek. Waar bij Sphinx mensen met vakbondscontacten de straat op werden geschopt, zocht Thomas juist meer de samenwerking.”

Het maandag onthulde tegeltableau verzwijgt de zwarte bladzijden in de Sphinx-geschiedenis niet. Maar er is tegelijk volop ruimte voor vrolijkere verhalen, zoals de kunstig ontworpen serviezen (tegenwoordig gewilde verzamelobjecten) en de toegepaste marketingtechnieken.

De straatnaam voor de oervader van de Maastrichtse en Nederlandse industrie komt er overigens alsnog. Een plein achter het Eiffelgebouw gaat Regoutplein heten. Aanpalende straten krijgen mede op aandringen van Knotter de namen van voormannen van de vakbonden die het ondanks alles toch durfden op te nemen tegen de ‘pottenkoning’ en zijn nazaten. De grotendeels nog te bouwen wijk krijgt de naam Sphinx-kwartier.

Sphinx was een begrip in Maastricht. De sanitairfabrikant is met de geschiedenis van de stad verweven. Lees ook: Sphinx slachtoffer van hoogmoed en hebzucht