Van links naar rechts: Bill Browder, Sergej Magnitsky, Denis Katsy, Pjotr Katsyv, Natalia Veselnitskaja, Lev Leviev.

Foto: AFP/Brunopress, bewerking Studio NRC

Russische witwaszaak leidt naar de Amsterdamse grachtengordel

Fraude

Al 10 jaar zoekt de Amerikaanse belegger Bill Browder naar 230 miljoen dollar, die zijn gestolen uit de Russische schatkist. Hij krijgt hulp van justitie in Europa.

Een vermoorde advocaat, een jonge vastgoedbaron met Kremlin-connecties, een steenrijke diamanthandelaar en een jurist die Donald Trump tijdens de verkiezingscampagne belastende informatie over Hillary Clinton aanbood. Deze vier Russen staan centraal in een internationaal witwasschandaal, dat strekt tot aan de Amsterdamse grachtengordel en inzet is van gerechtelijke onderzoeken in tien Europese landen.

Het begon allemaal in 2007, toen de jonge Russische jurist Sergej Magnitsky ontdekte dat hooggeplaatste overheidsfunctionarissen 230 miljoen dollar aan belastinggeld uit de Russische schatkist hadden weggesluisd. Magnitsky werkte voor de Amerikaanse belegger Bill Browder, die vanaf de jaren negentig met zijn investeringsfonds Hermitage Capital in Rusland miljarden had verdiend.

Browder en Magnitsky deden aangifte van miljoenenfraude. Volgens het duo werden bij een inval de bedrijfspapieren van Hermitage Capital gestolen en zijn die misbruikt om een belastingteruggave van 230 miljoen op te strijken. Wat volgde is een van de meest ontluisterende schandalen uit de recente Russische geschiedenis.

Gerechtigheid

Want niet de daders werden opgepakt, maar Magnitsky zelf belandde in de cel op beschuldiging van het stelen van de 230 miljoen. Hij ontkende, werd gemarteld en stierf in 2009 in de beruchte Boetyrka-gevangenis in Moskou. Sindsdien zet Bill Browder alles op alles om de waarheid rond de dood van zijn medewerker, en het geld, boven tafel te krijgen.

„In Rusland konden we geen gerechtigheid krijgen, dus proberen we het daarbuiten”, vertelt Browder (53) in zijn bescheiden kantoor in hartje Londen. Browder, inmiddels persona non grata in Rusland, spreekt rustig maar vastberaden. Tijdens het gesprek neemt hij, net als in het boek dat hij over de zaak schreef, geen blad voor de mond.

„We kunnen mensen die in Rusland betrokken zijn bij marteling en moord niet in het Verenigd Koninkrijk of Amerika vervolgen, maar we kunnen er wel voor zorgen dat ze de vruchten van hun misdaad niet kunnen plukken. Als je 230 miljoen dollar steelt, kun je die niet veilig in Rusland houden. Die parkeer je in het Westen.”

Bill Browder. Fotobewerking Studio NRC

Na Magnitsky’s dood begon Browder een lobby in het Amerikaanse Congres om de buitenlandse bezittingen van de Russische functionarissen die betrokken waren bij de diefstal te bevriezen en hun een inreisverbod op te leggen. In 2009 zette toenmalig president Obama zijn handtekening onder deze zogeheten Magnitsky-wet, die onlangs ook in Canada, Litouwen en Estland is aangenomen. Een klinkend succes voor Browder.

De Russische regering, die Browder een leugenaar noemt, sloeg terug met een verbod op adopties van Russische kinderen door Amerikanen. Daarnaast veroordeelde een Russisch gerechtshof Browder in 2013 bij verstek tot negen jaar cel wegens belastingfraude. Magnitsky werd postuum veroordeeld.

Maar Browders veldtocht tegen zijn Russische vijanden eindigde niet bij de Magnitsky-wet. Hij wil precies weten wie de gestolen miljoenen uiteindelijk hebben gekregen en de daders veroordeeld krijgen in de landen waar het geld is witgewassen. Zo hoopt hij iets van gerechtigheid voor Magnitsky te vinden.

Witwassen

Achter de glazen wand van de vergaderzaal in Londen zitten Browders medewerkers achter hun computers. Ze zijn ingehuurd om te speuren naar het verdwenen Magnitsky-geld. Tot nu toe slaagden ze erin talloze geldstromen in beeld te brengen, die inderdaad vanuit Rusland naar het buitenland lopen. In 2016 dook in de Panama Papers eveneens Magnitsky-geld op, verstopt in vennootschappen van een van Poetins beste vrienden, de cellist Sergej Roldoegin. „Het witwassen van zo’n bedrag kost de daders misschien een week, maar het terugvinden ervan is een kwestie van jaren”, zegt Browder.

Op de vergadertafel rolt hij het ene na het andere papieren schema uit. Bovenaan staat steeds de Russische schatkist waar de 230 miljoen uit afkomstig is en de Hermitage-fondsen die zijn misbruikt om de belastingteruggave te claimen. Van daaruit lopen talloze pijlen, langs een wirwar van vennootschappen en vlaggetjes, naar beneden. Soms doet een transactie een Caraïbisch belastingparadijs aan, maar het eindstation ligt meestal in Europa of de VS.

De speurtocht leidde onder andere naar New York, de plaats waar volgens Browder Magnitsky-geld is witgewassen door Prevezon, een op Cyprus gevestigde vastgoedinvesteerder. Prevezon is eigendom van de succesvolle Russische zakenman Denis Katsyv. Met Prevezon investeerde hij miljoenen in appartementen in New York.

Ook de openbaar aanklager van New York geloofde dat een deel van Katsyvs geld afkomstig moest zijn van de Russische belastingfraude. In 2013 liet hij beslag leggen op de appartementen, evenals op de banktegoeden van Prevezon. Datzelfde jaar begon hij een rechtszaak.

Voor het eerst zou er buiten Rusland een gerechtelijke uitspraak kunnen komen in verband met de misdaad die tot de dood van Sergej Magnitsky had geleid. In Rusland kregen sommige betrokkenen juist onderscheidingen.

Op verzoek van de Amerikaanse aanklager bevroor het Openbaar Ministerie in Nederland een bedrag van 3 miljoen euro. Die som had Prevezon nog tegoed van AFI Europe, dat gevestigd is op de Amsterdamse Herengracht en investeert in vastgoed in Midden- en Oost-Europa.

Advocaten

Katsyv huurde een Amerikaans advocatenteam in en liet zich daarnaast bijstaan door niemand minder dan de Russische jurist Natalia Veselnitskaja: de vrouw die internationaal bekend werd door haar veelbesproken ontmoeting met Donald Trumps zoon Don jr. en schoonzoon Jared Kushner. Zij zou hun belastende informatie over de Clinton-campagne hebben beloofd en hebben gepleit voor het ongedaan maken van de Magnitsky-wet.

Lees ook: Don Jr. vond Russische hulp ‘geweldig’

Vanuit zijn kantoor in Londen verbaast Browder zich over de enorme bedragen die Prevezon aan advocaten uitgeeft in New York. Volgens zijn schatting is dat tot nu toe ergens tussen de 30 en 40 miljoen dollar, veel meer dan het bedrag waar de zaak om draait. Waarom?

Browder denkt dat Prevezon koste wat het kost wilde voorkomen dat het tot een gerechtelijke uitspraak kwam. Daarmee zou het immers makkelijker kunnen worden om andere rechtszaken over de gestolen Magnitsky-miljoenen te openen, in de VS of elders. Browder noemt de zaak in New York „het topje van een ijsberg die het Poetin-regime niet blootgelegd wil zien. Als je eenmaal een gerechtelijke uitspraak hebt, kan er een domino-effect optreden”.

Schikking

Dit voorjaar gebeurde er iets onverwachts. Vlak voor het proces tegen Prevezon zou beginnen, kwam het opeens tot een schikking. Voor 5,8 miljoen dollar kon Katsyv de zaak in New York afkopen zonder schuld te bekennen. „We waren teleurgesteld”, vertelt Browder. Volgens de afspraken in de schikking zou Prevezon het bedrag betalen, op voorwaarde dat het Nederlandse OM het beslag op de 3 miljoen had opgeheven.

Zover kwam het niet, want intussen had Browder ook in Nederland aan de bel getrokken. Zo kon het gebeuren dat het OM op 10 oktober het beslag ophief, maar het geld onmiddellijk weer bevroor. Ditmaal omdat het OM na aangifte door Browder zélf een onderzoek naar Prevezon was begonnen wegens witwassen.

Het OM en de fiscale opsporingsdienst FIOD onderzoeken de financiële transacties van Prevezon in Nederland. Hierbij zal ook de 3 miljoen euro aan bod komen die Prevezon van AFI Europe tegoed had.

Dit bedrijf, dat voor zover bekend geen verdachte is, is een tak van het in Israël gevestigde conglomeraat AFI Group van de miljardair Lev Leviev. Deze Russisch-Israëlische oligarch is al jaren een zakenrelatie van Prevezon-eigenaar Denis Katsyv. Prevezon had de 3 miljoen geïnvesteerd in vastgoedprojecten van AFI Europe in Duitsland, en die aandelen later weer terugverkocht aan AFI.

Maar voordat AFI het geld aan Prevezon kon terugstorten, legde het OM er beslag op. Daarom stond het nog altijd bij AFI.

Het beslag is reden voor Prevezon om voor de rechter in New York vol te houden dat het de schikking niet kan betalen. Volgens de aanklager is dat onzin en heeft Prevezon andere middelen om het bedrag van de schikking op te hoesten. Hoe het ook afloopt in Amerika, voor de fraudeurs in de Magnitsky-affaire is de schade moeilijk nog te beperken.

Want behalve in Nederland zijn door Browders vasthoudendheid justitiële onderzoeken geopend in nog negen Europese landen: Frankrijk, Zwitserland, Luxemburg, Moldavië, Cyprus, Spanje en de Baltische staten – en in Canada. De nachtmerrie voor de fraudeurs is dus nog lang niet ten einde.

Zwitserland legde reeds beslag op ruim 7 miljoen dollar op bankrekeningen van Prevezon en andere bedrijven van Katsyv. Onlangs werd bekend dat Frankrijk onderzoek doet naar transacties vanuit Estland, via Danske Bank.

Europol

De Europese onderzoeken worden gecoördineerd door een team van Europol in Den Haag. „We ondersteunen de internationale uitwisseling van informatie en bieden analytische en financiële steun”, aldus een woordvoerder van Europol in een reactie. Sommige onderzoeken lopen al jaren, voor zover bekend zonder dat het tot aanklachten is gekomen. In de tussentijd worden Russische functionarissen niet moe om Browder af te schilderen als dief en leugenaar.

„Het is jammer dat Sergej Magnitsky dood is en Bill Browder nog leeft en vrij rondloopt”, zei premier Medvedev in 2013, volgens verschillende media, op een bijeenkomst in Davos.

Rusland deed verschillende vruchteloze pogingen om Browder via Interpol gearresteerd en uitgeleverd te krijgen. Ook verscheen er vorig jaar een Russische documentaire die claimt dat Browder zelf de miljoenen stal, met hulp van Magnitsky. Veselnitskaja promoot de film actief in de VS.

Browder laat zich er niet door tegenhouden. „Ze huren privédetectives en pr-firma’s in om lastercampagnes tegen mij te voeren. Ook in Nederland zullen ze binnen de wet alles doen wat mogelijk is om betrokkenen te intimideren. Dit zijn heel agressieve mensen.”

    • Hanneke Chin-A-Fo
    • Eva Cukier