Plastic bekertjes waar de doelpaal stond

Voetbalarcheologie

Een ooit beroemde voetbalclub in het Engelse Bradford stopte in 1974. Sindsdien raakte ook stadion Bradford in verval. Een archeoloog die veel van de Romeinen weet doet er nu opgravingen.

Beeld uit het boek Breaking Ground.

‘Het gaat om het Angkor Wat van Bradford,” beschrijft de Engelse archeoloog Jason Wood over de telefoon de plek die hij heeft opgegraven. De verwijzing naar een beroemd Cambodjaans tempelcomplex lijkt een door publiciteitszucht ingegeven omschrijving van wat de resten waren van Bradford Avenue Park, een voetbalstadion waar 37.000 bezoekers in konden. Bij nader inzien is Woods beschrijving niet erg overdreven: ruim 65 jaar trokken duizenden inwoners van de stad in West Yorkshire op zaterdagmiddag naar de voetbaltempel, die 40 jaar later deels overwoekerd is door een bos met essen, hazelaars en esdoorns.

Wood, bijna zestig en zelf geboren in Blackpool, kwam in zijn jeugd langs het stadion, als hij in het weekeinde zijn grootmoeder bezocht. „Van de periode dat er nog wedstrijden werden gespeeld kan ik me niks herinneren.”

Bekertjes in het gat van de doelpaal. Foto Neville Gabie

Op de plek van Bradford Avenue Park speelden vanaf 1880 eerst een cricket- en een rugbyclub. In 1907 vormde de rugbyclub zich om tot een voetbalclub en was Bradford (Avenue Park) BFC een feit. De club haalde al snel de hoogste afdeling van het profvoetbal, maar is daarin nooit hoger geëindigd dan de negende plaats. Wel hadden ze in de persoon van Donald Bell (1890-1916) als enige voetbalclub een profspeler die een Victoria Cross voor heldhaftig optreden in een oorlog heeft gekregen. En de club mocht zich ook beroemen op een stadion van de hand van architect Archibald Leith (1865-1939). De ontwerper van bekende stadions als White Hart Lane en Highbury in Londen, Old Trafford in Manchester en Anfield in Liverpool ontwierp een stadion in Tudor-stijl met drie puntgevels op de hoofdtribune. Dat was te danken aan de investeringen van voorzitter Arthur Harry Briggs, in het dagelijks leven directeur van Rolls Royce. Maar na de dood van Briggs in 1920 waren de hoogtijdagen voorbij en in vijftig jaar tijd zakte Bradford weg naar de onderste regionen van het Engelse profvoetbal. In 1974 hield de club op te bestaan.

„Als tiener verbaasde ik me erover dat het gras daarna zo snel groeide dat het bijna langer was dan ik,” herinnert Wood zich het begin van het verval van het voetbalstadion. Van origine gespecialiseerd in de Romeinse tijd, is hij zich de laatste jaren meer gaan bezighouden met cultureel erfgoed uit de twintigste eeuw, waaronder pretparken en het historische sportlandschap. „Al in de tijd dat ik me nog met Romeinen bezighield, heb ik het idee gehad om eens Bradford Avenue Park archeologisch te onderzoeken.”

Die kans deed zich voor in 2013 en 2015. De hoofdtribune was al lang verdwenen, op een helft van het veld stond intussen een sportschool, maar tussen de bomen waren de betonnen treden van de Kop-side, de staantribune voor het thuispubliek, nog aanwezig. Wood richtte met hulp van studenten van Bradford University zijn aandacht vooral op het vroegere veld en met name de oude doelmond. De oude krijtlijnen bleken een chemische afdruk in de bodem achtergelaten te hebben, want met een weerstandsmeter konden ze weer ‘zichtbaar’ worden gemaakt. Dat gold ook voor oude drainagebuizen. „Ze lagen alleen op plekken waar het water slecht wegliep. Aanleg onder het hele veld was blijkbaar te kostbaar geweest.”

Beide doelpalen hadden net als bijvoorbeeld een Romeinse palissade herkenbare grondsporen in de bodem achtergelaten: een opgevuld, maar van de rest van het veld in bodemkleur afwijkend gat van 20 bij 18 centimeter – ronde palen deden pas later hun intrede. De binnenzijde was als versteviging deels bekleed met bakstenen. „Gemaakt door Birky’s, een steenfabriek in het naburige Wyke.” Het gat van de linkerdoelpaal bleek nog een verrassing te bevatten: een stapel van veertien witte plastic bekertjes. „Na het weghalen van de doelpaal heeft iemand de plek willen markeren; te vergelijken met een rituele depositie in de prehistorie.”

De hoofdtribune in betere tijden. Beeld uit het boek Breaking Ground.

Opgehoogd terras

Wood stelde vast dat het strafschopgebied en de rest van het veld langzaam afliepen. „Om er voor te zorgen dat de lat toch volgens de voorschriften horizontaal en precies op 2,44 meter hoogte zou zijn hebben ze het doelgebied als een terras opgehoogd en vlak gemaakt.”

Het opgegraven doelgebied bevatte ook allerlei interessante voorwerpen. „We vonden veel pennies en halfpennies uit de periode 1900 tot 1967. Eerst dachten we dat ze door de toeschouwers naar de keeper waren gegooid. Tot we in contact kwamen met een oude fan die ons vertelde dat in de rust geld werd ingezameld voor een goed doel. Dat gebeurde door munten te gooien in een laken dat twee kinderen op het veld ophielden. De munten die wij vonden zijn er naast gevallen.” Zes knikkers bleken wel met opzet naar de keeper gegooid te zijn. „De dader uit die tijd meldde zich schoorvoetend en vertelde dat hij voor zijn wandaad een stadionverbod had gekregen.”

De vondst van een veiligheidsspeld zou een raadsel zijn geweest als niet vlak ervoor Susan Farr, de dochter van keeper Chick Farr, die van 1934 tot 1950 het doel van Bradford Avenue Park verdedigde, had verteld dat tijdens een wedstrijd de broek van haar vader tot zijn enkels was afgezakt, omdat het elastiek was gesprongen. De trainer had hem toen snel een veiligheidsspeld gegeven. Nog weken na het incident gooiden zijn eigen supporters als grap veiligheidspelden naar hem, die hij in een tabaksdoosje bewaarde. „Toen zijn dochter de opgegraven speld zag, barstte ze in huilen uit.”

De toiletten. Beeld uit het boek Breaking Ground.

De plek heeft dus nog steeds een bijzondere en emotionele betekenis, concludeert Wood. „Topofilie heet dat in de culturele geografie. Vooral bij voetbalstadions is dat sterk het geval.” Dat bleek ook uit de grote opkomst van vroegere fans bij het archeologisch onderzoek. Als afsluiting verzamelden ze zich in de oude clubkleuren op de vroegere staantribune en zetten een minuut durend applaus in.

De opgraving maakte deel uit van een kunstproject met onder meer fotograaf Alan Ward en kunstenaar Neville Gabie, die in 1999 een fotoboek over onofficiële doelpalen in de wereld heeft gepubliceerd. Breaking Ground: Art, Archaeology and Mythology (Axis Projects Publishing) was dit jaar genomineerd voor de William Hill-prijs voor het beste sportboek in Engeland.