Recensie

Hoe je collectieve intelligentie bouwt – en saboteert

De collectieve intelligentie van een groep kan worden ondermijnd.

In 1944 kreeg het Office of Strategic Services (OSS) – de latere CIA – steeds meer voet aan de grond in Duitsland. De jonge buitenlandse inlichtingendienst vond werknemers van fabrieken, transportlijnen en andere organisaties bereid om te spioneren. In het geheim kregen ze opdrachten van de Amerikanen. Voor fysieke sabotage, zoals het plaatsen van bommen op spoorlijnen, maar ook voor het subtiel van binnenuit ondermijnen van Duitse organisaties.

„Begin op de werkvloer zo vaak mogelijk over irrelevante zaken”, stond bijvoorbeeld in een manifest van OSS. „Verwijs tijdens een vergadering terug naar een kwestie die de vorige bijeenkomst al is afgesproken, en probeer dat besluit opnieuw ter discussie te stellen”. „Maak de groepen die moeten beslissen zo groot mogelijk”. En ook: „Vraag altijd om meer informatie, meer analyses, en meer mogelijke scenario’s zodat een beslissing wordt uitgesteld”.

Apart van elkaar lijken deze voorgestelde acties nog een bepaalde redelijkheid uit te stralen, maar samen kunnen ze een organisatie laten vastlopen. Gezamenlijke intelligentie, kortom, kan worden gesaboteerd.

Collectieve intelligentie

De Amerikaanse auteur Geoff Mulgan is gefascineerd door collectieve intelligentie. Die vindt hij bijvoorbeeld in vriendengroepen, bedrijven, regeringen en hele samenlevingen. Groepen hebben óók een soort IQ, vindt Mulgan, die van huis uit econoom is

Mulgan publiceerde al boeken over de mogelijkheden van netwerken, hoe een staat kan floreren en de denkkracht van burgers kan inzetten en hoe de economie collectieve intelligentie kan benutten. Gemene deler in zijn werk: hoe vinden collectieve problemen collectieve oplossingen?

In Big Mind vangt Mulgan gezamenlijke intelligentie in voorwaarden en formules. Denk aan een reeks benodigde capaciteiten, zoals goed observeren, analyseren, creëren en onthouden. Hij laat zien dat een slimme groep niet hetzelfde is als een groep slimme mensen en machines. Veel hangt af van de onderliggende infrastructuur. Intelligentie op grote schaal krijg je bijvoorbeeld ook door een groep duidelijke regels en standaarden te laten volgen, zoals de honderdduizenden auteurs van Wikipedia. Zij hoeven zelf geen Einstein te zijn, maar bouwen samen aan intelligentie zoals mieren dat doen.

Twijfel

Uiteindelijk komt het aan op balans: durven twijfelen is bijvoorbeeld cruciaal. Maar twijfel kan ook actie tegenwerken: de olie-industrie gebruikt alternatieve theorieën om te zorgen dat het collectief niet in actie komt tegen klimaatverandering.

Mulgan schiet vaak raak met treffende analyses en beelden. „Familiarity breeds blindness„ (vertrouwdheid veroorzaakt blindheid) schrijft hij. Of: „expertise can entrap” (expertise kan verstrikken).

Big Mind is te lezen als handboek voor managers, of gids voor werknemers die beter willen presteren. Zo gaat de auteur uitgebreid in op vergaderingen, ook een vorm van collectief denken. We vergaderen volgens Mulgan 15 procent van onze werktijd, waarom voelt het vaak nutteloos? Vergaderen is niet productief als het doel niet duidelijk is. Mulgan maakt verder een vergelijking met kranten die al het papier vullen, ongeacht hoeveel nieuws er is geweest de vorige dag. Zo zijn we ook geneigd vergaderingen op te vullen tot de tijd om is.

Of zijn formules ook de door Mulgan gestelde hogere doelen oplossen – voorkomen van pandemieën, werkloosheid en veroudering aanpakken – valt te bezien. En zijn rake observaties voelen vaak als voor de hand liggend. Maar, zoals Mulgan schrijft, wijsheid is niet iets nieuws proberen te zien. Wel zien wat iedereen ziet en daarover denken wat niemand denkt.

    • Liza van Lonkhuyzen