Bouwen aan je eigen bordspel

Spellenmakers

Veel bordspellen worden bedacht en ontworpen door hobbyisten. Een goed spel bedenken duurt vaak jaren. „Het allermoeilijkste is het simpel te houden.”

De eerste schets van het spel Captains of the Golden Age, op een kartonnen doos

Van een kartonnen doos knutselden Niek Jansma (36) en Aron Groot (36) acht jaar geleden de eerste versie van hun bordspel. Met kleurpotloden tekenden zij land, zee, eilanden en vaarroutes. De tijd van de VOC – dat was de sfeer waarin het zich moest afspelen.

Captains of the Golden Age is sinds een jaar verkrijgbaar. Een bordspel maken en uitgeven – daar zijn mensen vaak jaren mee bezig. Het begint meestal met een spelmechanisme; een originele strategie, tactiek of origineel spelelement. In het geval van Jansma ging het zo: in zijn studententijd speelde hij Risk, Kolonisten van Catan, Magic en Weerwolven. Wat hij jammer vond aan die spellen was dat er veel kans in zit; je hebt weinig invloed op je eigen uitkomst. Hij besloot samen met studievriend Groot zelf een spel te maken. Eentje waarbij je, als je verliest, niet kunt zeggen: „Ik had pech.”

Nog een gedachte: ze wilden een spel waar geen kans in zit, maar dat wel tot het einde spannend is. „Als je in het begin een slechte keuze maakt, kan je nog steeds winnen.” Er moest ook interactie zijn: „Het is niet leuk als iedereen zijn eigen spel speelt, je moet de route van anderen kunnen dwarsbomen”.

Het onderwerp en de sfeer waren snel besloten. Schepen en piraten. Pionnen, ‘peper’ en ‘goud’ kochten ze in een kralenwinkel. „Tussen vooral meisjes en vrouwen stonden we in bakjes te zoeken naar spiegeltjes en kraaltjes in een specifieke kleur groen.” Op internet zochten ze eindeloos naar informatie over die tijd – allerlei weetjes werden in het spel verwerkt. In de 17de en 18de eeuw importeerde de VOC meer dan de helft van alle peper die in Europa werd gebruikt – in Captains of the Golden Age is peper meer waard dan goud.

Dat element zit er nog in, maar verder is 90 procent van wat de jongens ooit bedachten er intussen uit gesloopt. Jansma: „Het aller-, allermoeilijkste van een spel ontwerpen is het simpel te houden. We hebben 10 procent van onze tijd besteed aan het bedenken van het spel en 90 procent aan het versimpelen ervan.” Zeker duizend oefenpotjes speelde Jansma met vrienden en onbekenden om het spel te testen.

In een van de eerste versies van Captains of the Golden Age werd het bord gemaakt met zes-hoeken, later werd het één rond bord.
Het eerste ronde speelbord van Captains of the Golden Age , met landnamen op de rand. Die zijn later gesneuveld.
Links: In een van de eerste versies van Captains of the Golden Age werd het bord gemaakt met zes-hoeken, later werd het één rond bord. Rechts: Het eerste ronde speelbord van Captains of the Golden Age, met landnamen op de rand. Die zijn later gesneuveld.

December, met pakjesavond en Kerst, is dé maand waarin familiespellen en bordspellen op tafel komen. Stel dat je zelf iets zou willen maken, hoe pak je dat aan? Wat maakt een spel goed? Of vernieuwend? Bert Calis van spelletjesuitgever 999games zegt: „Veel ideeën zijn gebaseerd op ideeën die er al zijn, Ganzenbord- of Monopoly-achtig. Maar dat zoeken we niet.” Hij ziet veel voorbijkomen. Drie keer per jaar organiseert zijn bedrijf een dag waarop mensen hun ideeën kunnen pitchen. Calis vergelijkt het met Idols en The Voice: „We weten snel of iets gaat werken.” Soms neemt hij iemand mee naar ‘de volgende ronde’. „Op zo’n dag komen we soms iets nieuws tegen, iets wat interessant is om uit te werken. Zo was er een jongen die zei: ‘Bij veel spellen kan je afvallen. Dan lig je eruit terwijl de rest verder speelt. Dat is niet leuk. Ongezellig.’ Hij maakte van de afvallers een nieuwe groep en die kon de mensen die wel nog ‘echt’ in het spel zaten, beïnvloeden. Dat is een interessant mechanisme.”

Met zo’n gegeven kan je een nieuw spel bedenken. In dit geval werkte het overigens niet: de groep afvallers werd steeds groter, en machtiger. De mensen die nog konden winnen werden continu gedwarsboomd. Het spel was niet „in balans”, zoals Calis dat noemt. „De afvallers wonnen altijd.”

Kweekvijver

999games is in Nederland een middelgroot bedrijf, per jaar geeft het vijftig nieuwe spellen uit. Mattel, Hasbro, Ravensburger en Jumbo zijn internationaal „de grote jongens”. Toch worden de meeste spellen bedacht door hobbyisten. Professionals zijn in Nederland op de vingers van één hand te tellen, zegt Calis. Dat zijn bijvoorbeeld Corné van Moorsel (bedenker van onder andere O Zoo le Mio) en Arno Quispel (van de Masterprint-series). Zij hebben „van hun hobby hun beroep gemaakt” en een uitgeverij opgericht om zelf hun spellen uit te geven. Bedrijven als 999games hebben geen spelletjesbedenkers in dienst. „Daarvoor zijn die bring&try-dagen, dat is onze kweekvijver. Iedereen kan een goed spel bedenken.”

999Games helpt eenpitters om hun spel te professionaliseren. Dat gebeurde bijvoorbeeld met Chislaine van den Bulk. Ze werkte bij NS en bedacht in haar vrije tijd het kaartspel Bonje in de stal (10.000 exemplaren verkocht). Van elk verkocht spel krijgt de bedenker een percentage. Net als in de boekenwereld: schrijvers krijgen royalty’s, uitgevers en winkels pakken de rest.

Er zijn veel spelletjesliefhebbers die zelf iets gaan maken, zegt Frits van Varik van spellenwinkel The Gamekeeper in Amsterdam. „Het aanbod van spellen is de afgelopen jaren toegenomen en spellen zijn beter geworden.” Dat komt volgens Van Varik, die al twintig jaar zijn winkel heeft, doordat uitgevers professioneler zijn geworden en er meer wordt getest. En universiteiten hebben opleidingen gamedesign en gametechnologie. „Je merkt dat er meer mensen zijn die er verstand van hebben. Er wordt meer nagedacht over spellen en spelmechanismes.”

Simpele, gezellige familiespellen: daar is de grootste markt voor, zegt Van Varik. „Ticket to ride, 30 seconds en Dixit zijn het meest verkocht bij ons.” De winkel in het centrum van Amsterdam is een begrip. Er komen vaste klanten en toeristen. Wat ze gemeen hebben? Ze willen advies. „Als je weet wat je wil, bestel je het op internet.” Van Varik vraagt wat iemand graag speelt. Hou je van Kolonisten van Catan, dan is Dixit misschien iets voor jou. Speel je Agricola, probeer dan eens Puerto Rico.

Lees ook: Decembermaand, spellenmaand: vier bordspellen om te geven en krijgen

Last van internetverkoop heeft hij niet: de omzet van The Gamekeeper stijgt al achttien jaar consistent. Ook andere verkopers melden een stijging van de omzet van bordspellen: bol.com, Amazon, White Goblin. Toch bijzonder in deze tijd van online-gamen en Netflix. „Wij merken dat fanatieke online-gamers juist ook veel offline spelen.”

Na die duizend oefenpotjes was het voor Jansma tijd om Captains of the Golden Age te produceren. Dat kan in China, als je maar genoeg exemplaren bestelt. Hij betrok er een andere vriend bij, Dick Severs. Met een campagne op Kickstarter zamelden ze geld in. Ruim 25.000 euro, een aardig startkapitaal. Daarmee konden Jansma en Severs de order plaatsen in China, een gelikt promofilmpje laten maken en een stand huren op Spiel in Essen, de grootse spellenbeurs ter wereld. Elk jaar in oktober komen uitgevers, makers, bedenkers en liefhebbers hier samen. Het aantal hallen neemt elk jaar toe, net als het aantal aanbieders en bezoekers. De grote uitgevers staan hier, maar ook hobbyisten die hun eigen spel uitgeven.

Vorig jaar huurden Jansma en Severs er voor het eerst een stand. In piratenpakken en omringd door nep-palmbomen brachten ze hun spel tot leven. Als je langsliep, hoorde je het geluid van krakende planken en zeemeeuwen. Hun vriendinnen hadden zich ook in een piratenpak gehesen. „Dat werkte goed bij al die, tsja, nerds die daar rondlopen. In een paar dagen verkochten we alle spellen van die eerste druk.” Dit jaar plaatste hij in China opnieuw een order voor duizend spellen.

Miljoenenbedrijf

Uitgever 999games houdt een spel nadat zij het op de markt hebben gebracht drie jaar in de gaten. Als er geen stijgende lijn in de verkoop zit, stoppen ze ermee. Een spel is een succes als je er in Nederland in die drie jaar in totaal meer dan 50.000 exemplaren van verkoopt. Als je in een jaar meer dan 25.000 exemplaren verkoopt, hoor je bij 999games tot de besten.

Het overkomt weinig spellenmakers, maar een goed spel-idee kan leiden tot een miljoenenbedrijf. Kolonisten van Catan, het succesvolste spel van onze tijd, is bedacht door een Duitser die overdag werkte als tandtechnicus en in de avonduren aan zijn bordspel sleutelde. Klaus Teuber (nu 66 jaar) begon met een verhaal, met de sfeer van het spel, zegt zijn zoon Benjamin Teuber, die sinds zeven jaar in het bedrijf van zijn vader zit. „Hij was gefascineerd door ontdekkingsreizigers en de Vikingen.” Hoe zou het zijn om een nieuw stuk land te ontdekken, om je vlag ergens in de grond te zetten, het land te claimen en je daar te settelen? „Dat wilde hij uitvinden, het spelsysteem bedacht hij later.”

De ontwikkeling duurde drie jaar. Elke zondag speelde het gezin Teuber – Benjamin heeft nog een broer en een zus – oefenpotjes. Inmiddels is het verkrijgbaar in 39 talen en zijn er wereldwijd 27 miljoen exemplaren verkocht. Op spellenbeurs Spiel wordt Klaus Teuber bejegend als een popster, zegt zijn zoon. „Mensen vragen zijn handtekening en maken selfies met hem.”

    • Carlijn Vis