Recensie

Dirigeren als zaak van leven & dood

Arturo Toscanini

Zestig jaar stond hij aan de top van het internationale muziekleven. Voor collega-dirigenten was hij maatgevend. En van zijn orkest eiste hij absolute toewijding.

Arturo Toscanini aan het werk in circa 1947 Foto Getty Images

Een biografie van ruim 900 pagina’s over een dode dirigent wiens opnamen al decennia stof vergaren – is dat echt nodig? Jazeker, als de dirigent in kwestie Arturo Toscanini (1867-1957) heet. Toscanini was niet zomaar een dirigent, maar een musicus – en publieke figuur – van wereldhistorisch formaat. Hij is in de 21ste eeuw misschien in de vergetelheid geraakt, zelfs onder liefhebbers van historische muziekopnamen is hij geen echte cultfiguur. Toch leven we in veel opzichten nog steeds in Toscanini’s wereld.

Elke uitvoering was voor Toscanini, de ultieme professional, een zaak van leven en dood. Hij eiste absolute toewijding aan de muziek van zijn orkest en het publiek. Dat is nu min of meer een vanzelfsprekendheid, maar Toscanini heeft er vele gevechten voor moeten leveren in Italiaanse operahuizen. Dat we Italiaanse opera inmiddels met dezelfde dramatische ernst benaderen als de muziekdrama’s van Wagner, is mede te herleiden tot zijn vernieuwingsdrift en hang naar perfectie. Hij beperkte zich niet tot de muziek van zijn eigen land: Toscanini was de eerste gezaghebbende all-round dirigent, met een internationaal en kosmopolitisch repertoire: toonaangevend in Verdi en Puccini, maar ook in Beethoven, Brahms, Wagner en Debussy.

Tegen Mussolini

Toen veel collega’s daar nog weinig van wilden weten, zag Toscanini dat er niet zoiets bestaat als a-politieke muziek. Hij weigerde om in de jaren dertig nog in Duitsland en Italië te dirigeren. Zijn publieke stellingname tegen Mussolini en Hitler was rechtlijnig en onverbiddelijk. Toscanini was daarnaast de eerste dirigent die zo uitgebreid is gedocumenteerd in geluidsopnamen – vooral in de herfst van zijn carrière, met het NBC Symphony Orchestra; een voor hem opgericht Amerikaans radio-orkest.

Een heilige was hij bepaald niet. Toscanini kon zich tegenover orkesten schofterig gedragen. Hij heerste als dirigent met beledigingen en het zaaien van angst. Hoe zijn autocratische houding zich verhield tot zijn principiële anti-fascisme, zal altijd wel een onopgelost raadsel blijven. Verschillende musicologen hebben aangetoond dat hij zich in werkelijkheid lang niet zo trouw hield aan de voorgeschreven noten als zijn reputatie doet vermoeden. Dat maakt eigenlijk ook niet zo vreselijk veel uit. Belangrijker is dat hij met zijn werkwijze een nieuwe maatstaf stelde.

Met zijn moderne, gestroomlijnde, rationele, anti-romantische muzikale stijl was hij voor veel collega-dirigenten maatgevend. Toscanini was een ‘dirigenten-dirigent’, op handen gedragen door vakgenoten. Omgekeerd konden collega’s zelden op een compliment rekenen van de ‘Maestro’.

Biograaf Harvey Sachs (Cleveland, 1946) houdt zich al zijn hele werkzame leven met Toscanini bezig. In 1978 verscheen al een biografie over de dirigent van zijn hand. Sindsdien schreef hij talloze artikelen over hem en bezorgde hij ook Toscanini’s correspondentie. Nu heeft Sachs dat levenswerk kunnen afsluiten met een fraai boek waarin al zijn research samenkomt. Het notenapparaat en de bronnen zijn overigens alleen online te vinden, om Toscanini. Musician of Conscience nog enigszins handzaam te houden; een dubieuze trend in de huidige uitgeverij.

Zijn invloed was enorm, maar waar haalde Toscanini het zelf allemaal vandaan? Zijn diepe liefde voor de klassieken (Haydn, Beethoven, Brahms) stamt uit zijn tijd aan het conservatorium van Parma. Zijn hooggestemde muziekidealen ontleende hij aan de imponerende Verdi, die hij als jongeman een aantal keren ontmoette, en aan diens vriend, librettist Arrigo Boito, die hij goed heeft gekend. Ook zijn levenslange passie voor de muziek van Wagner heeft hem gevormd: Toscanini behoorde tot de generatie nieuwlichters, die Wagners muziek in Italië introduceerde.

Voor zijn nieuwe biografie kon Sachs gebruik maken van twee belangrijke nieuwe bronnen: transcripties van heimelijk opgenomen gesprekken in huiselijke kring, die de dirigent op hoge leeftijd voerde. Die herinneringen en mijmeringen neemt Sachs te kritiekloos over; alsof het laatste woord van Toscanini ook echt het laatste woord was. Veel inzichtelijker is de deels erotische – zelfs pornografische – correspondentie van Toscanini met zijn minnares Ada Mainardi. Daarin spuide hij woest en ongeremd zijn gal over Mussolini, hoewel hij wist dat de autoriteiten zijn post openden en lazen. Misschien wel juist daarom: Toscanini was onaantastbaar, het aanpakken van zo’n wereldberoemde dirigent zou hebben geleid tot een enorm internationaal schandaal.

Persoonlijke conflicten

Voor kritiek of zelfs voor een scherpe analyse van Toscanini’s lange carrière – hij stond zestig jaar aan de top van het internationale muziekleven – moet de lezer niet bij Sachs zijn. De dirigent moet het echt bont maken, wil zijn biograaf tot de conclusie komen dat zijn held ongelijk had bij een van zijn vele persoonlijke en professionele conflicten. Maar Sachs begrijpt en doorziet Toscanini wel als geen ander – hij heeft een scherp oog voor de permanente, extreme slingerbewegingen in diens karakter: tussen opwinding en strijdlust, verveling en melancholie.

Dat Toscanini toch een fraai boek is geworden – ondanks die gebrekkige context en analyse – komt omdat Sachs een uitstekende verteller is.

Hij is ook niet in de val getrapt het leven van Toscanini té gedetailleerd te reconstrueren – de lengte van zijn carrière rechtvaardigt de omvang van het boek. De overdadig gedocumenteerde herfst van Toscanini’s loopbaan, die zich vooral afspeelde in de Verenigde Staten, heeft postuum al te zeer het beeld bepaald. Sachs corrigeert dat door ook veel aandacht te besteden aan Toscanini’s zo belangrijke rol in Italië en Europa. De vurige en uitgesproken persoonlijkheid van zijn held helpt natuurlijk ook om je bij de les te houden. Met Toscanini was er never a dull moment – wat je verder ook van de man, zijn idealen en zijn invloed kan vinden.