Catalaans sentiment in Frankrijk groeit

‘Pays catalan’

De Frans-Catalanen raken bevlogen door ontwikkelingen in Spaans-Catalonië. Maar zelf onafhankelijk worden? Dat hoeft echt niet.

Frans-Catalanen tijdens een manifestatie ter promotie van het Catalaans in Perpignan. Foto Emilio Morenatti/AP

Al ruim zeven jaar runt Muriel Taurinya (42) in het historische centrum van Perpignan een souvenirwinkeltje. Maar sinds kort gaan de zaken beter dan ooit. Ze is gespecialiseerd in Catalaanse parafernalia en haar omzet stijgt mee met het oplopend enthousiasme, hier aan Franse kant van de Pyreneeën, voor het Catalaanse onafhankelijkheidsstreven.

„Bij iedere solidariteitsdemonstratie raak ik weer wat vlaggen kwijt”, zegt ze tevreden achter de kassa. Ze heeft traditionele kleding, cd’s en boeken in het Catalaans, t-shirts en lokale delicatessen. Ze verkoopt zelfs paspoorthoesjes voor een mogelijk toekomstig Catalaans paspoort. „We zijn op alles voorbereid”, lacht ze.

Muriel Taurinya in haar winkeltje.
Foto’s Peter Vermaas

Perpignan, in het zuidelijkste puntje van Frankrijk, is de officieuze hoofdstad van wat ‘Noord-Catalonië’ genoemd wordt: Frans-Catalonië. De Vrede van de Pyreneeën knipte het ‘Pays Catalan’ in 1659 in tweeën. Maar „Frankrijk was een betere kolonisator dan Spanje”, zegt men hier in Perpignan. Met het succes en de internationale uitstraling van de centralistische Franse staat verwaterde de Catalaanse identiteit en begonnen taal en cultuur vanaf eind negentiende eeuw een zieltogend bestaan te leiden.

Gelijk met de steeds luidere roep om onafhankelijkheid aan Spaanse kant, neemt de belangstelling voor de Catalaanse wortels sinds de jaren tachtig ook weer wat toe. Het referendum van afgelopen oktober, het lot van de naar Brussel uitgeweken regiopresident Carles Puigdemont en de behandeling van kiezers door de politie zijn hier op de voet gevolgd.

„Mensen leven heel erg mee”, zegt Taurinya. „Velen hebben familie aan de andere kant van de grens.” Zelf zegt ze zich „100 procent Catalaans” te voelen. Ze heeft weliswaar een Frans paspoort, maar probeert zo veel mogelijk Catalaans te spreken en houdt de cultuur en folklore in ere: ze danst de Sardana en in haar vrije tijd doet ze mee aan het vormen van castells, menselijke pyramides, vertelt ze.

„Door de gebeurtenissen van de afgelopen maanden”, zegt ze, „zijn ook jonge mensen hier nieuwsgierig geworden naar die cultuur.”

We zijn als de Oekraïners op de Krim. Daar zijn de Russen in de meerderheid, hier de Fransen.

Straatnamen

Dat beamen kopstukken van de vele politieke partijen en organisaties die solidair zijn met de beweging van Puigdemont en ook hier aan Franse kant een zekere autonomie bepleiten.

„Bij iedere manifestatie komen meer mensen opdagen”, zegt Jaume Roure (73) van Unitat Catalana. Al jaren is hij een van de drijvende krachten achter de Catalaanse beweging hier. Als wethouder „voor Catalaanse zaken” zorgde hij ervoor dat de straatnamen in Perpignan voortaan ook in het Catalaans op de bordjes kwamen te staan. Op het officiële logo heet de stad van ruim 115.000 inwoners nu ‘Perpignan la Catalane’ en hij is er trots op dat hij ooit, illegaal, een huwelijk in het Catalaans heeft afgesloten - het eerste volgens hem.

„Ik kreeg destijds veel kritiek omdat het geldverspilling zou zijn. Maar als we dat soort maatregelen niet genomen hadden, dan was de taal misschien wel helemaal verdwenen”, zegt hij op in een cafeetje op Place de la République, pardon, Plaça de la Republica.

Want oorspronkelijke Catalanen zijn in Perpignan in de minderheid. Het zachte klimaat heeft een grote aantrekkingskracht op Fransen uit koelere streken. „Eind dit jaar zullen er weer 5.000 mensen van buiten zijn bijgekomen, en ik denk niet dat de Catalanen genoeg kinderen hebben gemaakt om dat te compenseren”, zegt Roure. „We zijn als de Oekraïners op de Krim. Daar zijn de Russen in de meerderheid, hier de Fransen.”

Niemand hier pleit daarom serieus voor onafhankelijkheid. „De situatie is totaal anders hier dan in Zuid-Catalonië”, zegt historicus Nicolas Berjoan van de Universiteit van Perpignan. „Catalanen waren al in de minderheid toen dit Frankrijk werd. En de mensen wilden daar graag bijhoren. Frankrijk bracht voorspoed en ontwikkeling, treinen, wegen en een functionerende publieke dienst.”

In Zuid-Catalonië wonen 7,5 miljoen mensen, hier in Noord-Catalonië niet meer dan 460.000. En terwijl het Spaanse deel de economische motor van het land is, is de omgeving van Perpignan een van de armste gebieden van Frankrijk. De werkloosheid lig er ver boven het landelijk gemiddelde, het Front National van Marine Le Pen doet het er al jaren goed.

De plaatselijke strijd voor Catalaanse onafhankelijkheid is daarom vooral een „politiek conflict bij volmacht”, zegt Berjoan. „Zelfs de meest fanatieke activisten zien dat het hier niet kan. Men steunt de beweging omdat onafhankelijkheid dáár mogelijk is en hier niet.” Een serieuze afscheidingsbeweging, zoals in Bretagne of op Corsica, is hier ook nooit geweest. „Ik geloof dat in de jaren tachtig één keer per ongeluk een bungalow is opgeblazen.”

De Catalaanse activisten in Frankrijk willen vooral erkenning voor hun taal. Op langere termijn hopen ze op iets meer zelfbestuur, naar Corsicaans voorbeeld, en ze willen de naam van het departement Pyrénées-Orientales graag veranderd in Pays Catalan. Maar dat zijn in het ‘Jacobijnse’ Frankrijk al forse eisen.

„Dat Parijse centralisme is tegenwoordig ook een teken van zwakheid”, meent Jordi Vera (64) van de partij Oui au Pays Catalan. „Frankrijk heeft niet meer de kracht om ons te koloniseren. Vroeger kon er geld uitgedeeld worden, nu is er niet eens budget om de TGV-lijn door te trekken. Hoe kun je nu nog tevreden zijn over de Franse staat als zelfs het postkantoor in je buurt sluit?”

Stembussen

Vera en andere Noord-Catalanen hebben grote verwachtingen van de uitstraling op hun eigen regio van een onafhankelijk Catalonië met Barcelona als hoofdstad. En daar helpen ze graag een handje bij.

Omdat voor de Spaanse autoriteiten het referendum van 1 oktober ongrondwettig was, zijn als voorzorgsmaatregel in september veel van de in China bestelde stembussen hier in Frankrijk bezorgd en verstopt. Volgens Catalaanse kranten zou dat gebeurd zijn in de voormalige Zwitserse kraamkliniek in het stadje Elne, nog iets dichterbij de grens. Maar niemand wil daar iets over kwijt.

De schuilplaatsen, zegt Vera, vooruitkijkend naar de Catalaanse verkiezingen van 21 december, „kunnen we binnenkort nog weleens nodig hebben”. Maar hij bevestigt dat lokale activisten hand- en spandiensten hebben verricht om het referendum goed te laten verlopen. In het kerstig versierde café in het centrum van Perpignan waar hij wilde afspreken haalt hij zijn mobiele telefoon uit zijn binnenzak. Op een filmpje is te zien hoe hij met een auto vol stembiljetten een rustige grensovergang in de Pyreneeën overstak. „Vrijwel alle stembiljetten zijn in Elne gedrukt”, zegt hij. „Rond de negen miljoen exemplaren; we moesten herdrukken toen een deel in beslag werd genomen.”

Ook Jaume Roure heeft zijn diensten aangeboden. In augustus ontmoette hij Puigdemont en vooruitlopend op mogelijke problemen heeft hij toen vast „een villa en enkele appartementen” in Noord-Catalonië aangeboden als potentieel onderduikadres. „We zijn solidair”, zegt Roure. Dat Puigdemont er uiteindelijk voor koos om naar Brussel te gaan was hier in Perpignan enigszins een teleurstelling. „Maar ik begrijp het wel hoor. En het aanbod blijft natuurlijk staan.”