Borrelen met beleid

Drinken op het werk Kerstborrel, bedrijfsfeest, vrijmibo: alcohol op het werk is bijna vanzelfsprekend. Om wangedrag of uitsluiting te voorkomen voeren sommige bedrijven alcoholbeleid. „Maar na vijf uur gaan de collega’s gewoon naar het café.”

Foto Dragan Radojevic

De werknemers van het Amerikaanse Vox Media krijgen bij de kerstborrel dit jaar twee drankbonnetjes. De versoberde borrel valt niet los te zien van het ontslag van Vox- topman Lockhart Steele, die werd ontslagen wegens seksuele intimidatie. In de uitnodiging staat: „We erkennen dat hoewel alcohol niet altijd de oorzaak van onprofessioneel gedrag is, een omgeving die overconsumptie aanmoedigt daar zeker aan bijdraagt.”

Je ziet niet vaak dat bedrijven met zo’n expliciete motivatie hun alcoholbeleid aanpassen. Duidelijk is wel dat de kerstborrel niet vanzelfsprekend meer een door champagne overgoten bacchanaal is. Drinken is nog nét niet het nieuwe roken, maar het lijkt, vooral in grotere organisaties, wel die kant op te gaan. Bedrijven kunnen hun werknemers niet verbieden buiten werktijd de kroeg in te gaan, maar formuleren wel beleid voor werkborrels en bedrijfsuitjes.

Don Schothorst (69) was vroeger reclameman en vertelt hoe decennialang elke werklunch van drank vergezeld ging. Die van alcohol doordrenkte werkcultuur kostte de oud-reclameman zijn huwelijk en zijn gezondheid. Later richtte hij met een aantal anderen de verslavingskliniek Solutions op, waarmee hij vooral managers van de drank hielp. Aan de telefoon praat hij over de ‘fucking disaster’ die drank kan aanrichten, en waarom drank toch zo alomtegenwoordig is. „Drank schept saamhorigheid, successen worden gevierd met drank. De vrijdagmiddagborrel is de beloning na een week keihard werken. Vooral in creatieve bedrijven is dat soms nog steeds zo. En als je niet meedoet ben je een loser.”

Schothorst ziet wel verandering. „In Amerika zetten topmensen het op hun cv als ze hun alcoholverslaving hebben overwonnen.” Niet de manager die al zijn collega’s onder de tafel drinkt zit bovenop de apenrots, maar de man of vrouw die marathons loopt. „Als drinken aan de top niet meer de norm is, verandert dat ook voor anderen.” Een totaal drankverbod binnen bedrijven ziet hij niet snel gebeuren, maar hij raadt iedereen aan: „Schaam je niet voor je glaasje spa, ze zullen je een winnaar vinden.”

Seksuele intimidatie

Wat normaal is, kan geleidelijk veranderen. Maar soms helpen regels. „Roken op het werk vonden we twintig jaar geleden nog normaal. Door regelgeving is dat veranderd”, zegt Laetitia Mulder, die aan de Rijksuniversiteit Groningen gespecialiseerd is in ethisch gedrag, normen en regels in organisaties. „Andere mensen hebben last van rook, die redenering kun je voor alcohol misschien best doortrekken. Denk aan seksuele intimidatie, aangewakkerd door alcohol.”

Dat kan een reden zijn voor regels, mits ze specifiek genoeg zijn, zegt Mulder. Met vage regels, zoals ‘verantwoord met alcohol omgaan’, gaan mensen hun eigen criteria verzinnen. ‘Met vijf bier kan ik nog prima thuiskomen.’ „Specifieke regels – ‘geen alcohol voor vijf uur’ – geven handvatten om collega’s er op aan te spreken.” Die regels kunnen per bedrijf verschillen. Maar over de regel ‘alcohol is zowel voor als tijdens het werk strikt verboden’, die bijvoorbeeld bij Heineken geldt, kan nauwelijks misverstand ontstaan.

Regels kunnen de norm veranderen, maar de norm wordt ook door perceptie bepaald, zegt Tom Postmes, die in Groningen onderzoek deed naar alcoholgebruik onder studenten. „Als je, door allerlei verhalen, denkt dat het normaal is veel te drinken, kan daar een perverse prikkel vanuit gaan. Het is goed om te weten dat de meeste mensen helemaal geen behoefte hebben aan excessen, en dat er in werkelijkheid minder wordt gedronken dan je denkt.” Dan weet je dat je niet hoeft te drinken om erbij te horen. Zo verandert de maatschappelijke norm geleidelijk. Zoals we ook rijden onder invloed onacceptabel zijn gaan vinden sinds de introductie van de Bob, de alcoholvrije chauffeur.

Of bedrijven borrelbeleid ontwikkelen, hangt sterk samen met hun omvang, zegt van Wim van Dalen, directeur van Stap, het Nederlands Instituut voor Alcoholbeleid. Cijfers zijn er niet, maar in veel kleine bedrijven is vaak het een kwestie van persoonlijke invulling, in grote organisaties hoort alcoholbeleid bij een professioneel personeelsbeleid. Van Dalen: „Kleine bedrijven zijn vaak terughoudend met regels omdat ze niet geassocieerd willen worden met alcoholproblemen. Grote organisaties maken duidelijk onderscheid tussen hulp aan individuele werknemers met een alcoholverslaving en algemeen beleid.”

Zo heeft ING de regels de laatste tien jaar aangescherpt, passend bij het vitaliteitsbeleid van de bank. De kroegen mogen op vrijdagmiddag vol staan met bankiers, maar alcohol op de werkvloer is taboe. „Zakelijke evenementen zijn de uitzondering”, zegt ING-woordvoerder Karin van der Pol. Maar een glas wijn bij een zakelijke lunch is ook echt maar één glas. En bij evenementen biedt ING een alcoholtest aan voor wie wil weten of hij nog mag rijden.

Het woord borrel

Hoeveel alcohol Nederlanders in werkverband drinken, is volgens gezondheidsinstituut Trimbos niet bekend. Wel is er een schatting dat alcoholmisbruik door werknemers de maatschappij zo’n twee miljard euro aan productiviteitsverlies kost. Gezondheid en verzuim zijn goede redenen om drank buiten de deur te houden. Maar intussen begrijpen organisaties met een serieus diversiteitsbeleid ook dat drankovergoten werkborrels niet voor iedereen even gezellig zijn. Het woord ‘borrel’ staat sommige mensen al tegen.

Umar Mirza adviseert organisaties over diversiteit. Persoonlijk vindt hij dat bedrijven beter af zijn zonder alcohol. „Maar het zit zo diep in onze Nederlandse cultuur dat dat op korte termijn niet realistisch is. Netwerkborrels zijn nu eenmaal belangrijk. Je hoort dingen die je anders niet hoort. Als je er nooit bij bent, ben je minder zichtbaar. Dat vertaalt zich vroeg of laat helaas in je carrière.”

Het maakt niet uit of je niet drinkt omdat je veganist ben, gelovig, of vanwege je gezondheid, zegt Mirza. „Het gaat erom dat met iedereen rekening gehouden wordt. Mensen die zich niet prettig voelen, haken af. En zo moeilijk is het niet om voor vegetarische hapjes en wat meer keuze in alcoholvrije drankjes te zorgen.”

Bij de gemeente Den Haag is de ‘inclusieve borrel’ inmiddels onderdeel van het diversiteitsbeleid. Daar worden naast bier en bitterballen ook lekkere non-alcoholische drankjes en gegrilde groenten geserveerd. Hoe de werkborrel is geregeld zegt iets over hoe ‘anderszijn’ in een organisatie wordt gewaardeerd, zegt Mirza. „Als dat bij de borrel al niet lukt, hoe gaat het dan in vergaderingen? Of bij de werving van nieuwe mensen?”

Of er over tien jaar nog kerstborrels zijn met wijn en bier, is niet te voorspellen. Duidelijk is, zegt Van Dalen van Stap, dat drank soms bijna niet los te wrikken is van de bedrijfscultuur. „De vrijmibo (vrijdagmiddagborrel) is hardnekkig. Een organisatie kan z’n alcoholbeleid op orde hebben, maar na vijf uur gaan de collega’s gewoon met z’n allen naar het café om de hoek.”