Recensie

Tradities moeten weer mogen

Haroon Sheikh

Technologische vooruitgang maakt de samenleving soms minder menselijk. Filosoof Sheikh waarschuwt tegen het verdringen van rituelen en tradities in tijden van moderniteit. Het is levensgevaarlijk om dat wel te doen.

Uit de serie Pow Wow Portraits, VS 2000. Foto Dennis Stock/Magnum Photos/HH

Als iemand in onze moderne samenleving dood dreigt te gaan, verbannen we hem het liefst zo snel mogelijk naar de randen van onze belevingswereld: de hospices, de ziekenhuizen. Dat terwijl sterven in traditionelere samenlevingen juist een dorpsaangelegenheid is waarbij gezamenlijke rituelen horen.

Of neem voedselproductie: in geavanceerde landen slachten we geen kippen meer op straat en verbouwen we geen groenten meer in een moestuin, maar doen we dat efficiënter en geïsoleerder in kassen en megastallen.

Door technologische vooruitgang maken rituelen en tradities vaak plaats voor technischer en afstandelijker alternatieven. De samenleving wordt telkens machinaler, minder menselijk misschien wel.

Filosoof Haroon Sheikh, werkzaam bij de Vrije Universiteit, denktank Freedom Lab en investeringsbedrijf Dasym, verzet zich in zijn boek Embedding Technopolis tegen de westerse opvatting dat vooruitgang per se ten koste gaat van tradities. Moderne filosofen, sociologen en economen zien traditie doorgaans als iets wat langzaam maar zeker wordt vervangen door moderniteit. Kerken maken plaats voor winkels, familie-eer verdwijnt in ruil voor individuele vrijheid. Tradities zijn grappig en schattig voor musea, maar daarbuiten moeten ‘ouderwetse’ rituelen zoveel mogelijk naar de zijlijn verdwijnen.

Dat is een verkeerde aanname, en een nogal gevaarlijke bovendien, schrijft Sheikh: ‘Traditie verdwijnt niet eenvoudigweg maar blijft bestaan.’ De fundamentele spanning tussen het thuisgevoel dat bij tradities hoort en de ontworteling die vaak optreedt door modernisering moet en zal bij mensen een weg naar buiten vinden. Goedschiks of kwaadschiks. Als samenlevingen te lang proberen om tradities naar de zijlijn te bewegen, komt het vroeg of laat tot een uitbarsting.

Sheikh toont hoe de spanning tussen traditie en moderniteit kan ontaarden in het allerlelijkste dat de menselijke geschiedenis heeft voortgebracht. Tot volkerenmoord en oorlog aan toe. Met de Brexit, Trump en het Islamistisch terrorisme als recente oprispingen.

En alsof de spanning tussen de moderne markteconomie en tradities nog niet heftig genoeg was, krijgen we nu ook nog internet op ons dak. Paradoxaal genoeg: contact is makkelijker dan ooit dankzij smartphones, Snapchat en Facebook, maar het blijkt vaak juist moeilijker te zijn om nog écht in contact te komen met onszelf en met elkaar.

Eigen waarneming

We gedragen ons volgens Sheikh door de constante aanwezigheid van camera’s en sociale media steeds meer als toeschouwers van ons eigen leven in plaats van actoren. We vertrouwen niet eens meer op eigen waarneming: iets is pas waargebeurd als het op Instagram of Facebook staat. Dat ontkoppelt ons volgens hem nóg meer van onszelf. Als we straks virtual reality en augmented reality krijgen, zullen echte ervaringen nog meer gesimuleerd worden. ‘Terwijl we de natuur verbeteren, herscheppen we de werkelijkheid naar onze eigen smaak.’ Althans, we denken dat we dat kunnen. Maar zo simpel werkt dat volgens Sheikh niet.

Zijn vaststelling is niet nieuw: bij elke nieuwe technologie, bij elke maatschappelijke verandering klinken bezorgde, en vaak sentimentele waarschuwingen over hoe techniek de mens losbreekt van zijn ware, romantische, natuurlijke aard. Socrates waarschuwde al voor vergeetachtigheid door de uitvinding van het schrift (mensen hoefden immers geen gesproken verhalen meer te onthouden).

Maar het is te makkelijk om Sheikh weg te zetten als de zoveelste technologie-criticus of Luddite. Hij onderbouwt zijn zorgen nauwkeurig, en filosofisch. En hij biedt ook een oplossing: hij pleit ervoor om tradities een veel nadrukkelijker plek te geven in onze moderne samenleving. Om bij vooruitgang altijd rekening te houden met de ‘spirituele opschudding’ die ontstaat door modernisering. We moeten de soms kille machine van de verstedelijkte en getechnologiseerde omgeving (de ‘Technopolis’) inpassen in tradities.

Neem de grote rol die de jaarlijkse bloei van de kersenbloesem nog steeds speelt in Japan: een natuurverschijnsel, ingebed in een lange traditie. Aanwezig zijn ín het moment, ín de stad, ín gezamenlijkheid, in plaats van alleen via het smartphonescherm. Of neem de nadrukkelijke rol van het eeuwenoude Confucianisme in de hedendaagse, Chinese politiek. Religie mag volgens Sheikh best weer een grotere rol spelen in het openbare leven.

Het Wilhelmus verplicht stellen

Maar verwar dit standpunt niet met het conservatieve, nationalistische traditionalisme van politici als Thierry Baudet en Sybrand Buma. Dat ziet Sheikh juist als verkeerde oplossing. „Als we het leren van het Wilhelmus verplicht stellen en iedereen straks weer weet wie Willem van Oranje is, zijn we er niet: dan sluiten we ons af, bouwen we een muur”, zei hij onlangs in een interview met Vrij Nederland. „Je kunt traditie niet als programma voorschrijven: dat is een dode letter die tot niets leidt.”

Uit zijn boek blijkt bovendien dat traditionalisme heel on-Nederlands is. „De Nederlandse traditie is juist níet nationalistisch.” Hij beschrijft hoe, integendeel, het Verlichtingsdenken, internationale handel en de vrijheid die buitenlandse denkers als Descartes in Nederland genoten, bepalend zijn geweest voor Nederlandse cultuur en tradities.

‘Gestolde traditie is niet het antwoord. Aan de andere kant doet Silicon Valley alsof de disruptie niet groot genoeg kan zijn. Dat is het andere grote gevaar: doen alsof er geen ontworteling ís.’ [...] ‘De keuze is niet: de facebookende kosmopoliet of de fundamentalistische moslim, maar de mengvormen die daartussen ontstaan. Zoals islamitische feministen, Chinees humanisme, Indiase sciencefiction.’

Soms duurt het in Embedding Technopolis wat lang voordat Sheikh zijn punt maakt en duizelt het je af en toe door de aaneenschakeling van vrij abstracte filosofische begrippen. Maar het is het doorlezen waard. De lezer maakt een boeiende tocht langs filosofie, geschiedenis en technologie. Sheikh schiet van het ongemakkelijke kroningsritueel van Koning Willem-Alexander naar de oorlogen tussen Italiaanse stadsstaten in de 14e eeuw en naar de Chinese Bokseropstand in 1899 om de aanhoudende spanning tussen moderniteit en traditie aan te tonen. Hij put vaak uit zijn vele reizen in Europa en Azië, waar hij het net zo lezenswaardige boek De opkomst van het Oosten over schreef.

Sheikh komt in Embedding Technopolis niet met een lijstje praktische actiepunten, maar biedt wel een bedachtzame en originele blik op één van de urgentste vragen van dit moment: hoe bewaken we menselijkheid in een wereld die in recordtempo technischer en onvoorspelbaarder wordt?

    • Wouter van Noort