Ollongren kan weinig doen tegen omstreden wethouder

Ingrijpen door minister Stapt de omstreden Brunssumse wethouder Palmen zelf op? Of stuurt de raad hem weg? Anders grijpt de minister in, zei ze. De vraag is hoe.

Wethouder Jo Palmen in het gemeentehuis van Brunssum, dinsdagavond. Foto Marcel van Hoorn/ANP

Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) overlegt deze donderdag in Den Haag over de bestuurscrisis in de Limburgse gemeente Brunssum. Ze ontvangt burgemeester Luc Winants, die opstapt, Gerd Leers, die hem tijdelijk vervangt, en de Limburgse gouverneur Theo Bovens (allen CDA). Vorige week riep Ollongren de omstreden wethouder Jo Palmen op zelf op te stappen. Doet-ie dat niet, dan moet de gemeenteraad hem daartoe bewegen. En als ook dat niet gebeurt, waar het nu naar uitziet, „zullen anderen moeten handelen”, zei Ollongren.

De omstreden benoeming van Jo Palmen als wethouder bracht burgemeester Winants van Brunssum begin deze maand tot aftreden. Palmen heeft al jaren een conflict met de gemeente over een gronddeal. Lees ook: Brunssum in bestuurscrisis

Welke mogelijkheden heeft de minister? Twee hoogleraren schetsen een vijftal scenario’s.

1 Niet ingrijpen, druk opvoeren

Marcel Boogers, hoogleraar regionaal bestuur in Twente, ziet opvoeren van de druk als een optie. „Maar het kan ook contraproductief werken. De druk komt uit ‘Holland’. Dat zal de meerderheid van de Brunssumse raad sterken in een houding van ‘blijf met je Hollandse rotpoten van onze rotwethouder af’.”

2 Vernietiging van het raadsbesluit

Vernietiging van het raadbesluit om Palmen te benoemen, is „een heel moeilijk verhaal”, meent Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staatsrecht in Groningen. Enigszins vergelijkbaar noemt hij de benoeming van mogelijk niet integere ministers op de Antillen. „Mocht het Koninkrijk daar ingrijpen? Daar is uiteindelijk geconcludeerd dat het aanstellen aan de Antilliaanse politiek was.”

Gemeenten hebben eenzelfde autonomie, zegt Elzinga. „Als de minister Palmen in Brunssum weghaalt, zet ze in feite ook een sluisdeur open. Dan weet ik nog wel een paar wethouders die voor een ingreep in aanmerking kunnen komen. De kans is dan ook zo goed als 100 procent dat de afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State een vernietigingsbesluit van de minister terzijde stelt.”

De burgemeester is sinds 2015 wel hoeder van de gemeentelijke integriteit, maar heeft voor het handhaven daarvan geen instrumenten, aldus Elzinga. „Zou je dat willen veranderen, of de gemeenten wat benoemingen betreft iets minder autonoom willen maken, dan vergt dat jaren.”

Lees ook: Brunssum wil van ‘moerasgeuren’ af

3 Benoeming van een regeringscommissaris

Den Haag kan in extreme gevallen een regeringscommissaris het gemeentebestuur laten overnemen. Het gebeurde drie keer: in Beerta (1934), Opsterland (1946) en Finsterwolde (1951). Volgens Boogers en Elzinga kan er in Brunssum geen sprake van zijn, omdat zo’n functionaris volgens de wet alleen kan worden aangesteld als de gemeente haar taken „grovelijk verwaarloost”.

4 Wachten op de gemeenteraadsverkiezingen van maart

De minister zou het wethouderschap van Palmen even kunnen aanzien. Op 21 maart zijn er immers raadsverkiezingen. Maar Jo Palmen is opnieuw kandidaat. Het is heel goed denkbaar dat Brunssum in meerderheid kiest voor de lokale partijen die er nu ook al een meerderheid vormen. En als de huidige coalitie blijft zitten, kan dat ook gelden voor wethouder Palmen.

5 Brunssum en ‘Parkstad’ laten fuseren

In Limburg is geruime tijd gewerkt aan samenvoeging van de gemeenten Landgraaf en Heerlen. Op advies van de Raad van State zette minister Ollongren vorige week echter een streep door die plannen. De provincie is niet zorgvuldig geweest met de procedure, en liet te weinig ruimte voor open overleg. Nu kijkt ‘Den Haag’ verder: naar de hele Parkstad, een agglomeratie met bijna een kwart miljoen inwoners. Hierin werken Heerlen, Kerkrade, Brunssum, Landgraaf, Nuth, Voerendaal, Simpelveld en Onderbanken al jaren bestuurlijk samen.

Volgens Boogers kan herindeling uitsluitsel bieden voor de bestuurlijke problemen in Brunssum, „maar dan zijn we wel jaren verder”.

Brunssum zelf is tegen zo’n gemeentelijke herindeling. Sterker: het verzet ertegen vormt het cement tussen de huidige coalitiepartijen. Elzinga: „Die zullen wijzen op de rol van Ollongren, die zich zo nadrukkelijk uitsprak in de kwestie-Palmen, en suggereren dat het herindelingsinstrument tegen hen wordt ingezet.”

Welk scenario ligt het meest voor de hand? Beide hoogleraren concluderen dat van bovenaf ingrijpen nauwelijks kan. Elzinga: „Ook gouverneur Bovens heeft op tv de verwachting geschapen dat dit wel zou kunnen. Dat is niet erg zorgvuldig. Met de kennis van het staatsrecht, die hij verondersteld wordt te hebben, had hij moeten weten dat dit niet kan. Misschien heeft hij gedacht: ik waag het er gewoon op.”

    • Paul van der Steen