‘Moraalridder spelen is makkelijk’

Bedrijfskunst

Rabobank heeft zijn kunstbeleid drastisch gewijzigd. De bank koopt minder kunstwerken en haalt nu kunstenaars in huis

Lucas de Man tijdens de Grote Familievriendelijke Rabo Kerst Kunstshow voor een projectie van de foto Panalure van Pieter Laurens Mol. Foto Merlin Daleman

‘Tankman’ staat prominent op het podium van het auditorium in het hoofdkantoor van Rabobank in Utrecht. Het witte beeld dat Fernando Sanchez Castillo maakte van de Chinese demonstrant die in 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede in zijn eentje de tanks tegemoet liep, staat tijdens de gehele Grote Familievriendelijke Rabo Kerst Kunstshow symbool voor moed. Theatermaker Lucas De Man rent de zaal in die vol zit met personeelsleden, hun familieleden en klanten en duwt mensen een microfoon onder de neus: „Wanneer bent u voor het laatst moedig geweest?”. Een jongen van 9 geeft het beste antwoord: „Toen een vriendje een vogelspin op mijn hand zette.”

De kersthow is ‘de grote finale’ van een jaar dat De Man met de leden van zijn theatercollectief De Nieuwe Helden als artist in residence bij Rabo doorbracht. Begeleid door vier zingende Rabomedewerkers confronteren ze het publiek met hun interpretatie van kunstwerken uit de bedrijfscollectie.

De Man kreeg carte blanche om met zijn collectief binnen de organisatie op zoek te gaan naar verhalen en eigen initiatieven te ontplooien. Ze hebben een solotoneelstuk gemaakt over de private banker Sam, gebaseerd op meer dan honderd gesprekken met Rabobankiers. En zes podcasts waarin Rabomedewerkers vertellen over hun werk en leven.

Lucas De Man over zijn theaterstuk ‘Ðe man is lam’

De Man eindigt de voorstelling met een vogelkooi om zijn hoofd met achter hem een projectie van het schilderij Panalure van Pieter Laurens Mol waarop een man met een kooi om zijn hoofd staart naar een blauw schilderij. „Ik had alleen negatieve ideeën over de bank toen ik hier begon. Maar ik heb gesprekken kunnen voeren met mooie exemplaren van mensen”, vertelt hij het publiek.

Die negatieve ideeën waren „alle clichés die je kunt bedenken” van „graaiende bankiers” en „een kapot systeem”, legt hij een paar dagen later via de telefoon uit. „Ik wilde aangeven dat ik ook een mens ben die vastzit in zijn eigen gedachten en zijn kooi voortdurend open moet zetten. Ik had niet allemaal mensen te ontmoeten die helemaal niet zo bezig zijn met geld verdienen, maar die serieus nadenken over de toekomst van de wereld.”

Midscheeps

Niet alleen kunstwerken de bank binnenhalen, maar ook kunstenaars. Dat is het nieuwe kunstbeleid van de Rabo. Een radicale omslag voor de bank met een imposante collectie met werken van Marlene Dumas, Mark Manders, Ger van Elk, Daan van Golden, Jan Dibbets en Rineke Dijkstra. Kunst die in de kantoren hangt, en ook uitgeleend worden aan musea.

Tussen 2011 en 2014 had de bank in het hoofdkantoor zelfs een vrij toegankelijke eigen museale ruimte: de Kunstzone. Beheerders van andere bedrijfscollecties, die juist vaak in de crisis hun budget teruggebracht zagen, keken jaloers naar de Rabocollega’s die museumpje konden spelen.

Interview met Arne Hendriks over zijn project Incredible Shrinking Man

Na drie jaar werd de Kunstzone alweer gesloten, nadat de Rabo een forse reorganisatie inzette. Vlak voor de sluiting, trad Wiebe Draijer aan als nieuwe topman. Verily Klaassen, destijds nog maar net hoofd kunstzaken, leidde hem op een van de laatste dagen rond over de tentoonstelling van Fiona Tan. ‘Jij bent wel midscheeps geraakt’, zei hij.”

Draijer, ook voorzitter van de Kunstcommissie, gaf Klaassen de ruimte voor nieuwe initiatieven. Ze wilde bankiers gaan confronteren met de creativiteit en verbeelding van kunstenaars. Draijer zag snel hoe hij daarvan gebruik kon maken bij zijn belangrijkste opdracht: de cultuur van de bank veranderen en teruggaan naar de oorspronkelijke uitgangspunten van de coöperatie. Draijer: „De kunst moest terug naar de kern van de vroegere bank: de verbinding met de maatschappij. Kunst kan een krachtig kanaal zijn om beter te articuleren wie wij zijn.”

Geen moraalridder

Hoeveel ruimte kunstenaars krijgen bij een bank die nog herstellende is van de grote Liborfraudezaak, op de vingers wordt getikt over een commercial en in verband wordt gebracht met mestfraude? Draijer: „Ik heb gezegd dat we open willen zijn. Lucas en zijn mensen mochten alles vragen en overal komen. Er was geen enkele begrenzing.”

In de kerstshow worden de affaires slechts even genoemd. „Meer aandacht eraan besteden levert geen spannende kunst op”, zegt De Man. „Het is te makkelijk om als kunstenaar de moraalridder te spelen. Allerlei mensen in de bank blijken ook ziek te zijn van die affaires. Ik ben kunstenaar om iets te veroorzaken. Dus wilde ik mensen de moed laten opbrengen over de toekomst na te denken, waarin ongelijkheid zal toenemen, en niet alleen over hoe ze zelf hun baan kunnen behouden. De moed om vragen te stellen en op te staan tegen het systeem.”

Moed, kwetsbaarheid en verbeelding zijn de woorden die De Man centraal stelde. „Bij de bank moeten ze leren verhalen te vertellen om de werkelijkheid te begrijpen. Dat hebben wij hier gedaan.”

Inmiddels is ook Arne Hendriks begonnen met zijn project bij de Rabo. Als kunstenaar kreeg Hendriks bekendheid met zijn project The Incredible Shrinking Men, waarin hij onderzoekt of we niet eerder naar krimp dan naar groei moeten streven. „Banken zijn aan het zoeken naar hun rol. Het geld verdienen door meer geld te maken, die tijd is een beetje voorbij”, zegt hij aan de telefoon. Heeft hij afgetast hoe ver hij kan gaan? „Of dit marketing is of serieus is? Ik ben natuurlijk niet naïef. Ik zal kritisch met de financiële mensen in gesprek gaan. Ik heb nog niet de gesprekken gevoerd die ik uiteindelijk wel wil hebben, ik ben nog maar net begonnen.” Is het niet gek om bij een bank te zitten die ook de intensieve landbouw financiert, terwijl hij kleinschaligheid bepleit. „Die financieren ze ook! Ze financieren alles. Dat maakt het zo fascinerend.”

Aan de top

De bank heeft de kunstenaars ontdekt, managers nodigen De Man zelf uit voor bijeenkomsten. Zo heeft De Man gesproken op een conferentie van commissarissen van lokale Rabobanken en op een tweedaagse bijeenkomst van de hoogste 180 managers. Dat zorgt ook voor paniek, als de organisatie drie weken tevoren belt of hij alvast zijn tekst wil inleveren. „Ik wil daar eerst twee dagen rondlopen, voor ik weet wat ik kan zegen. Dat ik niet even invlieg voor een praatje, maar overal bij mag zijn is natuurlijk geweldig. Maar het is pas goed als Wiebe zegt: ‘Hij is een kunstenaar, dat gaat helemaal goed komen’.”

Het project van Lucas De Man is met een jaar verlengd. Hij zal nog een groot kunstwerk maken in de openbare ruimte, waar bankmedewerkers van het hoofdkantoor en alle lokale kantoren aan mee zullen werken. Wiebe Draijer kondigt het met oplichtende ogen aan: „Het is nog niet rond, maar ik zal al mijn spierballen gebruiken om het zover te krijgen.”

Correctie (13-12-2017): In een eerdere versie van dit stuk stond in het intro dat de Rabobank geen kunst meer koopt, dat is onjuist. De bank koopt minder kunst. Dat is aangepast.

    • Daan van Lent