Moet Rusland weer stemrecht krijgen?

Raad van Europa

Als Rusland zich terugtrekt uit de Raad van Europa kunnen Russen geen toevlucht meer vinden bij het Europese Mensenrechtenhof. Critici vinden het chantage.

Een Russische sergeant op de Krim, het schiereiland dat in 2014 werd geannexeerd door de Russen. Foto Pavel Rebrov/Reuters

Moeten Russische parlementariërs in de Raad van Europa hun stemrecht terugkrijgen, ook al is de Krim nog altijd geannexeerd door Rusland? Het zou voorkomen dat Rusland zich terugtrekt uit de Raad van Europa en Russische burgers niet meer bij het bijbehorende mensenrechtenhof terechtkunnen. Of moet de rest van Europa vasthouden aan het besluit uit 2014 en de Russen pas hun stemrecht teruggeven als de Krim weer bij Oekraïne hoort?

Over die vraag praten fractieleiders uit de parlementaire assemblee van de Raad van Europa, onder wie SP-senator Tiny Kox, deze donderdag in Parijs met een hoge delegatie van Russische parlementariërs.

De Raad van Europa ziet toe op naleving van de mensenrechten in de 47 aangesloten landen. De omgang met Rusland door de Raad kan een voorbode zijn van de manier waarop de Europese Unie (27 lidstaten zonder het Verenigd Koninkrijk) het land de komende jaren tegemoet zal treden. De EU handhaaft nog altijd economische sancties tegen Rusland vanwege de annexatie van de Krim.

Laatste toevluchtsoord

Voor Russen die zijn vastgelopen in de nationale rechtspraak is het mensenrechtenhof in Straatsburg vaak hun laatste toevluchtsoord. Zo ook voor de etnische Rus Viktor Kijoetin uit Oezbekistan die in 2009 het Russische staatsburgerschap aanvroeg. Rusland weigerde omdat hij geïnfecteerd was met hiv. Daarop stapte Kijoetin naar ‘Straatsburg’. Daar oordeelde het hof in 2011 dat Kijoetin wel recht had op het Russische staatsburgerschap, omdat hij getrouwd was met een Russin en samen met haar een kindje heeft. Rusland moet het recht op familieleven respecteren, oordeelde het hof.

Lees ook: Raad van Europa heroverweegt sancties na ‘chantage’ Rusland

Net als Kijoetin wenden vele Russen zich uiteindelijk tot Straatsburg. In 2016 werden er ruim 7.000 Russische zaken aangespannen (waarvan ongeveer eentiende in behandeling werd genomen) en bijna een kwart van de uitspraken gaat over Rusland. Nu dreigen Russische burgers deze laatste strohalm te verliezen, omdat Russische parlementariërs nog altijd geen stemrecht hebben en de vrees bestaat dat Rusland zich om die reden terugtrekt uit de Raad. De afgevaardigden van nationale parlementen in de parlementaire assemblee kiezen onder meer de mensenrechtencommissaris van de Raad en de rechters bij het mensenrechtenhof.

Deze zomer schortte Rusland zijn jaarlijkse bijdrage van 33 miljoen euro aan de Raad grotendeels op. Vorige maand sprak secretaris-generaal Thorbjørn Jagland van de Raad de vrees uit dat Rusland zich helemaal terugtrekt uit Straatsburg. Het overleg deze donderdag in Parijs tussen fractieleiders van de assemblee en Russische parlementariërs is een gevolg van het dreigende Russische vertrek.

Geloofwaardigheid

„De discussie over het teruggeven van het stemrecht gaat tussen rekkelijken en preciezen”, zegt hoogleraar Europees recht Rick Lawson van de Universiteit Leiden. Zo klom de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken Pavlo Klimkin direct in de pen met een artikel bij kennisplatform Raam op Rusland, nadat SP-senator Tiny Kox daar had bepleit dat de Russen hun stemrecht terugkrijgen. Dergelijk buigen voor Russische chantage zou de geloofwaardigheid van de Raad van Europa ondermijnen, schreef Klimkin. „Een hele eer”, noemt Kox, van het rekkelijke kamp, het feit dat de Oekraïense minister zich geroepen voelde om op de SP-parlementariër te reageren. Het heeft Kox niet van standpunt doen veranderen. „We moeten concluderen dat teruggave van de Krim in al die jaren niet dichterbij is gekomen. In de statuten van de Raad staat dat een land lid moet zijn van zowel de parlementaire assemblee als van het comité van ministers waarin de regeringen zitting hebben. De Europese regeringen hebben Rusland het stemrecht nooit willen ontnemen. Dan is het niet aan de assemblee om dat wel te doen, zeker niet als het risico bestaat dat Rusland zich geheel terugtrekt”, zegt Kox.

Hij is fractieleider van Verenigd Links in de assemblee. Volgens Kox zijn ook de fractieleiders van de grote christen-democratische en sociaal-democratische fracties bereid de Russische parlementariërs hun stemrecht terug te geven. Zij hebben zich daar publiekelijk nog niet over uitgelaten.

De zeven Nederlandse leden van de parlementaire assemblee zijn verdeeld. Tineke Strik van GroenLinks vindt dat de Russen hun stemrecht terug moeten krijgen. Petra Stienen van D66 is tegen en noemt het eventueel teruggeven van het stemrecht „toegeven aan chantage”. De kans is groot dat de 318 leden van de assemblee min de Russische delegatie in januari zullen stemmen over het wel of niet teruggeven van het stemrecht aan hun Russische collega’s.

    • Wilmer Heck