Opinie

Planbureau reset het publiek debat: tijd om de echte kwesties te benoemen

Alsof iemand op de resetknop drukt. Een beetje zoals tv-cabaretier Arjen Lubach deed in zijn laatste uitzending van het afgelopen seizoen met de Zwarte Piet-discussie: vergeet even alle krakeel, argumenten, drogredeneringen en retorische loopgravenoorlogen. Terug naar de feiten. Dat is de eigenlijke boodschap van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dinsdag in een rapport waarin het de staat van Nederland beschrijft op basis van gegevens die sinds 1990 zijn vergaard.

Een paar conclusies: „van de veelgehoorde ‘ruk naar rechts’ is geen sprake”. In de opvattingen over morele kwesties, de vrijheid van meningsuiting, het milieu, de multiculturele samenleving en de Europese Unie „deden zich sinds 1990 geen enorme verschuivingen voor”. Ook al hou je een voorzichtige slag om de arm, dan nog is dat een opmerkelijke vaststelling.

Het huidige beeld van Nederland als slagveld van een cultuuroorlog tussen vreemdelingvijandige nationalisten en hedonistische kosmopolieten, is volgens de redenering van het SCP niet meer dan dat: een beeld. Gebruikt in een publiek debat met een vaak pessimistische grondtoon, tussen boze burgers die bang zijn cultureel ten onder te gaan in een vloedgolf van vreemdelingen. Meer specifiek: van moslims. De angst zoals die wordt verwoord door bewegingen als Patriottische Europeanen tegen de ondergang van het Avondland (Pegida). Maar die overal in rechts-populistisch Europa gemeengoed is.

Het gaat hierbij ook om sentimenten die breed zijn opgepikt door de „oude politiek”, zoals de partijen aan de rechterflank de middenpartijen vaak aanduiden. Zie het regeerakkoord van Rutte III: terughoudend ten aanzien van Europa, harde taal over asielpolitiek en veel patriottische schijnbewegingen rond vlag en volkslied. Iedereen die het waagt te twijfelen aan die claustrofobische versie van de status quo is van de elite en zeker geen „normale Nederlander”.

In dat klimaat komt nu het SCP met de ijskoude vaststelling dat „men over immigranten nu iets positiever is dan aan het begin van de jaren negentig”. Destijds vond 49 procent van de mensen dat er te veel buitenlanders in Nederland woonden, nu vindt 31 procent dat.

Niet alle opvattingen zijn onveranderd. Meer mensen voelen voor inperking van de vrijheid van meningsuiting. De steun voor de EU is geslonken. Dat verdient zonder meer aandacht.

Daar staat tegenover dat de meeste Nederlanders ondanks de schokken van de crisis van 2008 en de daaropvolgende sanering, ondanks de forse toestroom van migranten in 2015, vertrouwen hebben in de economie en dat Nederland bij de Europese topdrie van optimistische landen hoort.

De toon van het debat is vergeleken met 1990 verscherpt, aangewakkerd door het sindsdien breed beschikbaar gekomen internet. Bovendien tekent zich een verscherping af van de kloof in de samenleving. Die kloof is ook een oude bekende van 25 jaar geleden. Daarbij horen ontwikkelingen die wel degelijk zorgwekkend zijn: terwijl veel mensen leven in voorspoed, is de armoede toegenomen, de toegang tot (hoger) onderwijs en dus de kans op maatschappelijke stijging is verslechterd. De bevolking wordt niet alleen ouder maar vooral ook zieker, terwijl de zorg afneemt en mantelzorg een idee-fixe is. Hoog tijd dus voor burgers en beleidsmakers om de feiten in 2018 weer met een koel oog te bezien.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.