Column

Het tegenovergestelde blijkt steeds waar te zijn

Op de televisie staat The Bachelor met een jonge vrouw te strandtennissen in de Griekse zee. Deze ‘Bachelor’ is een vrijgezelle man die in het televisieprogramma uit twintig vrouwen diegene moet kiezen met wie hij straks zal trouwen. De twintig vrouwen begeren hem allemaal even hartstochtelijk, dus de keuze is lastig. Vandaar dat hij af en toe door een van de huwelijkskandidaten apart wordt genomen om samen te frisbeeën of elkaar in te smeren.

Op het strand liggen de achtergebleven vrouwen boos naar zo’n onderonsje te kijken. Dat insmeren gaat te ver en het moet nodig een halt worden toegeroepen. Daarom stappen Lisa, Lianne en Naddja eendrachtig met een fles champagne op The Bachelor af. „Wij hebben het idee dat jij al veel te lang zomaar in de zon staat. Je moet hydrateren.” Ze zwaaien met de fles en een paar glazen. Schoonheidsspecialiste Naddja zegt: „Ik heb gezien aan je huidstructuur dat er wel wat vocht bij kan.” Schoonheidsspecialiste Lisa schenkt de champagne in.

Is er dan geen enkele instantie die nog iets zegt wat klopt? Godzijdank is er nog de factcheck

Wat is dat toch met mij dat ik nu alweer meteen ongerust word! Op de bank mopper ik tegen mezelf dat deze vrouwen heus verstand hebben van hydratering. Misschien bevat champagne antioxidanten die het huideigen afweersysteem versterken. Weet jij veel, meneer de intellectueel. Alle kennisgebieden hebben zo hun eigen specialisten. Toch blijf ik met een zorgelijke frons de scène op het strand volgen. Zal de vrijgezel wel voldoende bevochtigd blijven?

Overal ter wereld zijn mensen bezig met levensverbetering. Alom zoekt men naar kennis, maar kennis is onzeker en schaars. In de krant lees ik over een jurist die van het onzekere zoeken zijn werk heeft gemaakt. Met zijn vrouw, die arts is, heeft hij een bedrijf opgericht dat mensen aanspoort naar de dokter te gaan nog voordat ze ziek zijn. Het bedrijf meet hoe gezond je bent ‘op basis van wetenschappelijk effectief bewezen onderzoek’. Zelf heeft hij bijvoorbeeld een te hoog cholesterolgehalte. „Nu tracht ik meer groente te eten en alleen dingen met minder dan 15 gram suiker per 100 gram.”

Dat klinkt verstandig. Alles met minder dan 15 gram suiker per 100 gram kan niet anders dan goed voor je zijn. Toch gaan in mijn hoofd opnieuw alarmbellen af. Want heeft de Gezondheidsraad dit jaar niet gezegd dat testen zonder verdenking op ziekte tot ongewenste medicalisering kan leiden? De voorlichtingssite dokterdokter.nl ziet zelfs nog een veel neteliger probleem met preventieve screening. „De uitslag klopt soms niet, waardoor je denkt dat je wel of juist geen ziekte hebt, terwijl het tegenovergestelde het geval is.”

Zo komen we niet verder. Je denkt verstand te hebben van hydrateren of dingen met suiker, je beschikt zelfs over wetenschappelijk effectief bewezen onderzoek, maar voor je het weet is het tegenovergestelde het geval. Er is dus hard behoefte aan een overkoepelende instantie die alle niet kloppende uitspraken onderzoekt en een wetenschappelijk eindoordeel geeft. Hier richten de ogen zich al snel op de staat.

‘De staat moet regels stellen’, roept men tenminste bij alle belangrijke debatten die ik de laatste tijd heb gevolgd. Maar dan blijkt die staat opeens een louche kenniswerker te zijn, die in 2013 wetenschappelijk onderzoek naar cannabis heeft uitbesteed aan een Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC), dat zo mogelijk nog loucher handelde. De wetenschappers hebben zich lelijk laten manipuleren door de minister – en een van de WODC’ers tekende in opdracht van het ministerie voor de ene conclusie en concludeerde twee jaar later voor een andere opdrachtgever het tegenovergestelde.

Lees ook het Commentaar over het WODC-onderzoek: Manipuleren van drugsonderzoek past in de erfenis van Opstelten.

Wat moet je nou, in een wereld waar kennis schaars is en iedereen steeds het tegenovergestelde beweert? Is er dan geen enkele instantie die nog iets zegt wat klopt? Jawel, hoor, godzijdank is er de factcheck. De journalistieke factcheckrubriek neemt feiten serieus in een tijd dat niemand dat nog lijkt te doen. Hoog boven het gekrioel van de teleurstellende staat en de tekortschietende wetenschap neemt ze koel en superieur haar beslissingen.

Althans, dat zou je denken. Maar de ombudsman van de krant laat afgelopen zaterdag weten dat vorig jaar de journalistieke rubriek een onware wetenschappelijke bewering als waar heeft aangewezen. En toen het tegenovergestelde het geval bleek, is het onfeitelijke feit niet door de feitenvorsers gecorrigeerd. Verslagen staar ik voor me uit. Natuurlijk: we hebben altijd de ombudsman nog. En die is hoger dan de journalistiek, de staat en de wetenschap bij elkaar. Maar ik moet wel zeggen dat ik na dit inkijkje in de wereld van het specialisme hard toe ben aan een glas champagne en een ding met veel suiker.

is jurist en schrijver, maximfebruari.nl