De Fed-voorzitter die maar één kans kreeg

Terugblik Deze woensdag zit Janet Yellen voor het laatst een vergadering van de machtigste financiële speler ter wereld voor: de Federal Reserve. President Trump gunde haar geen tweede termijn.

Klein en machtig, dat is de vrouw die in februari afscheid neemt als voorzitter van de Amerikaanse centrale bank. Het is dat Forbes in 2014 de Duitse bondskanselier Angela Merkel aanwees als invloedrijkste vrouw ter wereld, anders had Janet Yellen, als nummer twee, die eer gehad.

Ook in de jaren daarna bleef zij in de topvijf staan. Niet ten onrechte: de invloed van de VS mag dan lijken af te nemen, de Amerikaanse Federal Reserve is nog steeds onbetwist de machtigste financiële speler ter wereld. De dollar, waarvan de waarde intern (inflatie) en extern (wisselkoers) door de centrale bank wordt verdedigd, domineert de internationale economie en de financiële markten.

Yellen beriep zich voor zover bekend nooit op haar vrouw-zijn. Volgens The New York Times moest zij ook niets hebben van de titel ‘voorzitster’, maar werd ze aanvankelijk wel bekritiseerd omdat zij bij twee gelegenheden hetzelfde mantelpakje droeg.

En dat in een wereld waar je mannen vaak dagen achtereen hetzelfde maatpak ziet dragen.

De economische wetenschap was eind jaren zestig, begin jaren zeventig – toen Yellen studeerde – een vrijwel exclusief mannenbolwerk. En dat is het grotendeels nog steeds. De beroemde econoom Larry Summers beweerde in 2006 nog publiekelijk dat er volgens hem een verschil in „intrinsieke aanleg” was tussen mannen en vrouwen, dat kon verklaren waarom de laatsten minder uitblonken in exacte wetenschappen en wiskunde.

‘Briljantste student’

Die opmerking achtervolgde hem nog steeds toen hij in 2013 president Obama’s belangrijkste kandidaat werd om in februari 2014 de toenmalige voorzitter van de Fed, Ben Bernanke, op te volgen. Het werd Yellen, volgens haar promotor en Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz de briljantste student die hij ooit had.

Yellen (1946) was zeker geen onbekende bij de Fed: zij trad er al 1994 in dienst, was daarna onder meer economisch adviseur van president Bill Clinton en keerde in 2004 terug als voorzitter van de centrale bank van San Francisco. Vanaf 2010 was zij vicevoorzitter van de Fed in Washington, onder Ben Bernanke.

Komende februari loopt haar termijn van vier jaar ten einde. En wat uitzonderlijk is: zij krijgt geen tweede. Afgezien van de zeer korte loopbaan van William Miller, die slechts een jaar bleef en in 1979 werd opgevolgd door Paul Volcker, zaten sinds 1951 alle Fed-voorzitters minstens twee termijnen. President Trump geeft de voorkeur aan Jerome Powell, een zittend bestuurder die voor zover bekend meestal met Yellen meestemde in het bestuur.

Lees ook de column van Marike Stellinga uit 2016: Janet Yellen, een vrouw die durft te twijfelen

Geen stempel kunnen drukken

Dat ontneemt Yellen de mogelijkheid haar stempel op het beleid te drukken, zoals haar voorgangers dat wel konden doen. Haar eerste taak: het zeer expansieve monetaire beleid dat onder Bernanke was ingezet, verantwoord weer te normaliseren. Onder Yellens voorzitterschap is dat gebeurd. Het balanstotaal van de Fed, opgeblazen door de steunaankopen van (staats)leningen, is nu al jaren stabiel en zal in 2018 op een langzame wijze worden verminderd. Dat gebeurt door aflopende leningen niet langer te vervangen.

De officiële rentevoet is onder Yellen van nagenoeg nul opgeschroefd naar tussen 1 procent en 1,25 procent. Deze woensdag komt daar, na Yellens laatste officiële bestuursvergadering hoogstwaarschijnlijk nog een kwart procent bij. Dat lijkt geen luxe: de Amerikaanse economie is sinds eind 2009 bezig aan haar langste expansie ooit, slechts onderbroken door twee, niet aaneengesloten, kwartalen van krimp.

Voor dit jaar wordt een groei van rond 3 procent verwacht. De aandelenbeurzen gaan door het plafond en zijn hard op weg hun eigen duurrecord te breken: dat van de langste ‘bull-market’ – een periode waarin de koersen zonder grote correcties onafgebroken stijgen – in de geschiedenis. De werkloosheid, naast het streven naar prijsstabiliteit de tweede hoofdtaak van de Fed, is gedaald naar 4,3 procent.

Volgende recessie

Het enige wat Yellens Fed niet voor elkaar kreeg is het normaliseren van de inflatie. De prijsindex voor persoonlijke consumptie staat, met 1,4 procent, nog steeds onder het niveau van rond de 2 procent dat de Fed wenselijk acht. En ondanks de krappe arbeidsmarkt willen de lonen maar niet substantieel stijgen.

Het is deze paradox, waarbij de economie flink groeit en de beurskoersen uit de pan rijzen, maar de inflatie hardnekkig laag blijft, waar beleidsmakers in de Verenigde Staten en veel andere westerse landen, voor staan.

Intussen groeit het risico op zeepbellen. En er ontluikt onrust over het arsenaal van de Fed bij een volgende economische recessie. Met de nog steeds opgeblazen balans en lage rentevoet is de munitie om dan met nieuwe aankopen en renteverlagingen op te treden beperkt. Het zou mooi zijn geweest om te zien hoe Yellen dat in haar tweede termijn had klaargespeeld. Maar die kans is haar door het Witte Huis niet gegund.

Waarom lukt het centrale banken maar niet om de inflatie aan te jagen? Lees ook: Centrale bankiers weten het ook even niet meer

Correctie (13 december 2017): In eerdere versie van dit artikel werd Joseph Stiglitz de promovendus van Janet Yellen genoemd. Hij was haar promotor.