De technologische dystopie uit Black Mirror is dichterbij dan je denkt

Serie Binnenkort is het nieuwe seizoen van Black Mirror te zien. De tv-serie schetst een beeld van een door technologie overheerste toekomst. „De echte wereld wordt ook steeds krankzinniger.”

Beeld uit 'USS Callister', een van de nieuwe afleveringen van Black Mirror. Jonathan Prime / Netflix

Charlie Brooker weet ook niet precies hoeveel mensen naar zijn serie Black Mirror kijken. Hij gaat ervan uit dat hij veel kijkers heeft, meer dan ooit sinds de Britse schrijver en zijn vaste producer Annabel Jones een samenwerking met de Amerikaanse streaminggigant Netflix zijn aangegaan. Netflix geeft geen kijkcijfers. En cijfers zeggen sowieso niet alles, grapt Brooker: „Misschien kijken er alleen Russische bots?”

Aan de vooravond van het vierde seizoen – op 29 december verschijnen alle afleveringen in één keer – spreken Brooker en Jones in Londen over de uitdagingen bij het maken van Black Mirror. Het is een anthologieserie: afleveringen staan los van elkaar en hebben elke keer een andere cast en toon. Iedere aflevering vertelt een meer of minder realistisch sciencefictionverhaal dat zich afspeelt in de nabije toekomst. De terugkerende thematiek is onze relatie met technologie en de gevaarlijke gevolgen hiervan.

Sinds de eerste uitzending op de Britse zender Channel 4 eind 2011 is Black Mirror van een cultfenomeen uitgegroeid tot iets groters. Zeker na de première van het derde seizoen in 2016, de eerste reeks voor Netflix. YouTube staat vol met video’s waarin kijkers hun eigen analyses geven en op sites als Reddit discussiëren fanatieke fans over de kleinste details. De zin ‘dit lijkt wel iets uit Black Mirror’ is een vaste uitdrukking geworden om angstwekkende technologische ontwikkelingen te duiden.

Tijdgeest

Black Mirror geeft een doorgaans sombere, maar altijd prikkelende visie op het digitale tijdperk. De serie sluit daarmee aan bij de tijdgeest: het techoptimisme is voorbij en mensen worden kritischer op bedrijven als Facebook, Google en Uber. Brooker zit met zijn gitzwarte scripts bovendien vaak dicht op de werkelijkheid, wat stof tot nadenken biedt.

Tijdens het gesprek zitten Brooker en Jones er opgewekt bij, want ze hebben het seizoen net afgeleverd bij Netflix. Ook de laatste puzzel is opgelost: de volgorde waarin de afleveringen komen te staan. De afleveringen zijn in principe los van elkaar te zien, toch doet de volgorde ertoe, zegt Jones. „Je wilt niet meerdere nihilistische, deprimerende verhalen achter elkaar zetten. Dat kan een behoorlijk ellendige kijkervaring zijn.”

Update 29/12: de nieuwe trailer van Black Mirror

Brooker gebruikt technologie op dezelfde manier zoals een serie als The Twilight Zone het bovennatuurlijke inzet, vertelt hij. „We laten personages zien die opeens magische gaven hebben of met intense dilemma’s worden geconfronteerd. Vroeger deed men zoiets in een spookverhaal, met iemand die vervloekt wordt. We leven nu in een wereld waarin technologie steeds meer wonderen voor ons kan verrichten. Er gebeuren dingen in Black Mirror die krankzinnig zijn, maar die realistisch aanvoelen omdat het via technologie gaat.”

Blijven verrassen

De kijker blijven verrassen is voor Brooker de grootste uitdaging. In een wereld waarin Donald Trump president kan worden, is dat niet makkelijk. Brooker: „Omdat de echte wereld steeds krankzinniger wordt, worden onze verhalen ook steeds gekker. Verder is technologie zo ver ons leven binnengedrongen dat mensen steeds meer vertrouwd raken met abstracte ideeën en concepten, dus kunnen we sneller de diepte in.”

Wel is het lastig om de realiteit voor te blijven. „We volgen niet constant het nieuws zodat we er een Black Mirror-twist aan kunnen geven. Want als de aflevering eenmaal uitgebracht wordt zijn we alweer veel verder”, zegt Brooker. Het gaat vooral om het vroeg spotten van technologische trends en maatschappelijke ontwikkelingen.

De nieuwe aflevering ‘Arkangel’ gaat bijvoorbeeld over moderne manieren waarop ouders hun kinderen in de gaten houden. Een moeder kan dankzij een implantaat in het hoofd van haar dochter alles zien wat zij doet en dingen die in de echte wereld gebeuren direct censureren.

Lees ook over: vijf angstaanjagende technologische ontwikkelingen waaruit blijkt dat de toekomst van Black Mirror dichterbij is dan je denkt

De aflevering is Black Mirror op zijn best: je ziet een extreme toepassing van technologie waarvan je je kunt voorstellen dat die ooit gebruikt gaat worden. Het concept kwam op tafel na een gesprek tussen Brooker en Jones over hun eigen kinderen. Sommige ouders gebruiken tegenwoordig GPS om hun kinderen te volgen, via armbandjes of schoenen, zegt Jones. „De intentie is goed, je wilt je kind beschermen. Tien jaar geleden zouden we nog zeggen dat zoiets obsceen is, nu accepteren we het. Dat zegt iets over de manier waarop onze houding verandert. Deze aflevering stelt de vraag: hoe ziet zo’n GPS-armband er over tien jaar uit?”

Naast het digitale tijdperk becommentariëren, willen de makers vooral een onderhoudende tv-serie maken. Meer dan ooit wisselt Black Mirror van genre: er is een aflevering in de ruimte, een rauw overlevingsverhaal in zwart-wit, een Scandi-thriller en zelfs een romantische komedie over daten. Slotstuk ‘Black Museum’ vertelt drie verhalen in één.

Annabel Jones en Charlie Brooker maken Black Mirror sinds 2011. Netflix

Critici vinden dat Brooker te ver doordraaft, dat hij vooral wil shockeren en al te pessimistisch doet. ‘Shut Up and Dance’, een aflevering van het derde seizoen, is daar een voorbeeld van. In dit nare verhaal wordt een jongen gechanteerd door internetcriminelen. Ze hebben hem via zijn webcam opgenomen terwijl hij masturbeert. De jongen moet bizarre opdrachten uitvoeren om te voorkomen dat de beelden uitlekken.

Hetzelfde seizoen had echter ook de meest hoopgevende, warme en ingenieuze aflevering van de hele serie: ‘San Junipero’, een liefdesverhaal over nostalgie, ouderenzorg en leven na de dood. De manier waarop de relatie tussen een lesbische witte vrouw en een biseksuele zwarte vrouw is neergezet kreeg veel lof, en deze aflevering won in september twee Emmy Awards (beste tv-film en beste script voor een miniserie).

Ook in dit seizoen is er nog ruimte voor licht in de duisternis. Aflevering ‘USS Callister’, deels een hommage aan Star Trek, bevat een paar goede grappen en hoofdrolspelers Jesse Plemons (Breaking Bad, Fargo) en vooral Cristin Milioti (ook Fargo) kunnen hun komische talenten inzetten. „We zaten midden in de Amerikaanse verkiezingen toen die aflevering werd geschreven”, zegt Brooker. „Ik dacht: laten we niet alles dystopisch en grimmig maken.”

Jones denkt dat Black Mirror nog jaren meekan, ondanks het arbeidsintensieve productieproces. „Bij een normale serie ga je aan het begin met alle regisseurs zitten en zorg je dat iedereen dezelfde visie volgt, iedereen moet dezelfde stijl gebruiken. Wij kunnen elke aflevering opnieuw beginnen.” Maar zolang Brooker inspiratie heeft gaat ze graag door. En Brooker? Hij zucht: „Het hangt er vanaf hoe lang de wereld nog bestaat.”

    • Thijs Schrik