Dood blauwhelmen laat zien hoe chaotisch de Congolese politiek is

Aanval op VN-basis In Congo heerst een schimmig steekspel tussen de verschillende milities. Nu is het geweld het grootst in het noordoosten.

Twee blauwhelmen houden de wacht in Congo. Foto AP

De aanval vrijdagochtend op een VN-basis in Oost-Congo waarbij vijftien blauwhelmen sneuvelden, kwam niet als een verrassing, vertellen ingewijden in Beni. Maar wie zijn de daders en wat zijn hun motieven? Het was de derde keer in de afgelopen maanden dat VN-soldaten zwaar onder vuur kwamen bij Beni. De VN-missie in Congo is de grootste ter wereld en nooit eerder kwamen bij een aanval zoveel VN-soldaten om

Opnieuw krijgt de illustere ADF (Forces Démocratique Alliées) de schuld, maar eerder opereerden ook andere gewapende groepen in naam van het ADF. Het steekspel van milities is uiterst ondoorzichtig. De groepen worden gemanipuleerd door politici, zakenlui en buurstaten. Van doorslaggevend belang bij het toenemende geweld in verscheidene regio’s van Congo is de politieke crisis in de hoofdstad Kinshasa die is ontstaan door de weigering van president Joseph Kabila om af te treden. Zo druk is de president met zijn machtsspel om aan te blijven, dat hij aan regeren niet meer toekomt.

In talrijke delen van het land is het onrustig, waarbij honderdduizenden inwoners op de vlucht sloegen. Vorig jaar braken er grote onlusten uit in Kasai, in het centrale gedeelte van het land. Maar de rust keert daar terug. Het geweld rond Beni in de regio Noord Kivu in het noordoosten neemt juist toe en vormt nu de ernstigste crisis van het land. Twee keer werd de stad Beni dit jaar aangevallen; bij een aanval op de gevangenis ontsnapten honderden gedetineerden.

Nieuwe wapens

„We nemen de afgelopen maanden meer activiteit waar van milities en de gewapende groepen blijken over nieuwe en goede wapens te beschikken”, vertelt een medewerker van een buitenlandse hulporganisatie in Beni. De geleidelijke terugtrekking van een speciale snelle interventie brigade van de VN droeg bij aan de toegenomen activiteit van milities.

Het lijkt op een gewapende chaos, maar dat is schijn. Er zit een patroon achter het geweld. Soms vinden achtereenvolgende bloedbaden op burgers plaats, en dan is het plots weer maanden helemaal rustig. Recentelijk zien waarnemers een toename van professionelere strijdmethodes door de milities. Dat roept de vraag op wie dit nieuwe geweld stuurt. Strijders dragen soms maskers om te verhullen wie er achter aanvallen zit, dus achterhalen wie de daders zijn is moeilijk.

Lucratieve grenssmokkel

Het ADF is de eerste verdachte. In de caleidoscoop van strijdgroepen in Oost Congo is de ADF een van de grootste. De organisatie opereert sinds begin jaren negentig in het gebied rond Beni aan de voet van Ruwenzorigebergte. Het is van oorsprong een radicaal islamitische Oegandese rebellengroep, maar inmiddels al vele jaren verankerd in het Congolese netwerk van financieel-militaire belangen en de lucratieve grenssmokkel.

Congo, met een overvloed aan grondstoffen en vruchtbare landbouwgrond, is een slagveld voor milities die optreden als marionetten voor corrupte zakenlui en politici. Congo is een roverstaat met een zwakke en gecorrumpeerde overheid.

De chaotische Congolese strijdkrachten doen niet zelden mee aan plunderingen en moordpartijen.

Sinds in 2013 de mysterieuze slachtingen in en rond Beni begonnen, heeft het regeringsleger rebellengroepen gecoöpteerd. Door strijders in het nationale leger op te nemen moesten de financiers en politici achter die groepen worden geneutraliseerd. Het effect was echter een steeds diffuser militaire plaatje en regeringssoldaten die vermomd als rebellen slachtpartijen uitvoerden. Bewoners van Beni zien soms de hand van het regeringsleger achter aanvallen. Ze verwijten zowel de overheid als de VN-soldaten hen onvoldoende te beschermen.

Een beschuldigende vinger wordt uitgestoken naar Mbusa Nyamwisi. Deze politicus en krijgsheer nam eerder deel aan de regering van Kabila, maar zou zich nu willen positioneren voor het tijdperk na Kabila. Om in Congo relevant te zijn in de politiek moet je er een eigen legertje op na houden en opereren in een grondstofrijk gebied. Beni is rijk aan goud, hout en palmolie. Nyamwisi zou in die cynische machtsstrijd het ADF inzetten.

Voor de overheid en VN komt het goed uit om de ADF te schuld te geven. Want de ADF heeft als radicaal-islamitische groep een slecht imago en werkte in het verleden samen met het fundamentalistische bewind in Soedan. Door de ADF, en dus een externe factor, als oorzaak te bestempelen, wordt de VN niet meegezogen in het plaatselijke wespennest. Maar het verhult de plaatselijke dynamiek, het maskeert de roofachtige Congolese politiek en de bijna onmogelijkheid van de VN daarin orde te scheppen.

    • Koert Lindijer