Jeruzalem, de eeuwige en verdeelde hoofdstad

Hoe een poster uit de jaren dertig de Palestijnen hoop gaf op een toekomstige eigen staat – met Jeruzalem als hoofdstad.

‘De lucht boven Jeruzalem is doortrokken van dromen en gebeden’, schreef de joodse dichter Yehuda Amichai – en toen zorgde Donald Trump afgelopen woensdag met een pennenstreek voor gedonder. Hij maakte bekend Jeruzalem officieel als hoofdstad van Israël te erkennen, tot ontsteltenis van zowat de hele wereld. Trump noemde zijn beslissing juist een belangrijke stap in het vredesproces. Alternatieve vrede, wellicht.

Dat Israël Jeruzalem beschouwt als zijn ‘eeuwige en ondeelbare’ hoofdstad was al bekend. Minder bekend is dat de vroege zionisten Jeruzalem minder gewicht gaven, zoals NRC-redacteur Derk Walters eerder deze week schreef. Dat blijkt ook uit de zionistische propagandaposters van vóór 1948, het stichtingsjaar van de staat Israël. Afbeeldingen van lege landschappen onder de zon hadden de voorkeur. Een schijnbaar leeg land gaan bewonen en cultiveren oogde immers aantrekkelijker dan een land waar al anderen woonden.

Lees ook: Jeruzalem werd steeds heiliger voor de Joden na 1967

In 1995 kwam de Israëlische kunstenaar en activist David Tartakover met een herdruk van nog zo’n ‘vergeten’ zionistische poster uit 1936, van Jeruzalem met de islamitische Rotskoepel, de blikvanger van de stad. Het onderschrift: Visit Palestine. Het ontwerp was van graficus Franz Krausz, die uit Duitsland wist te ontkomen naar het toenmalige Britse ‘mandaatgebied’ Palestina. Hij zou nog veel posters ontwerpen om de Joodse migratie naar het Beloofde Land te bevorderen.

Diens ‘Rotskoepel-affiche’ werd door Tartakover opnieuw in omloop gebracht in het voorzichtige optimisme na de Oslo-akkoorden (1993), blauwdruk voor een ‘tweestatenoplossing’; een Israëlische staat naast een Palestijnse. Ook de Palestijnen kopieerden en verspreidden die heruitgave gretig, uiteraard omdat ‘Palestina’ al vooruit leek te wijzen naar zo’n eigen Palestijnse staat.

Ironie van de geschiedenis: een poster die aanvankelijk de zionistische mythe van een leeg, onontgonnen land verkondigde ter bevordering van de Joodse immigratie in de jaren dertig, werd zestig jaar later hergebruikt om de leegte van die mythe aan te kaarten.

Het optimisme van de jaren negentig was van korte duur. Twintig jaar en nog een intifada later is de ‘ondeelbare’ stad verdeelder dan ooit, met meer nederzettingen en muren ten koste van vooral de Arabische bewoners. Het cynisme werd in 2009 treffend uitgebeeld door de Palestijnse kunstenaar Amer Shomali, die de oorspronkelijke poster van Krausz voorzag van de Muur, die Israël in 2002 begon te bouwen.

    • Lotfi El Hamidi