Het bevlekte blazoen van Brunssum

Brunssum Burgemeester Luc Winants van Brunssum kondigde deze week zijn vertrek aan. Hij kan de integriteit van het bestuur niet meer garanderen nu Jo Palmen wethouder is geworden. Wat is er in de gemeenteraad van het voormalige steenkoolstadje aan de hand?

Wethouder Jo Palmen in de raadszaal Foto Merlin Daleman

De burgemeester is een „achterlijke Heini”, een raadslid een „verkenskop”. Wethouder Jo Palmen (BBB/Lijst Palmen) neemt het bestuur in Brunssum al bijna veertig jaar onder vuur. Het is een cocktail van schelden, beledigen en chicaneren, begeleid door een niet aflatende stroom juridische procedures.

‘Achterlijke Heini’ genoemd worden is één, maar voor burgemeester Luc Winants (CDA) was deze week de maat vol toen de gemeenteraad Jo Palmen (71) als wethouder handhaafde, ondanks een belastend integriteitsrapport. Winants kon „niet meer garant staan voor een integer bestuur” en legde zijn ambt neer. Minister Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) heeft Palmen opgeroepen op te stappen. Doet hij dat niet, dan wil ze ingrijpen.

Het is niet de eerste keer dat Den Haag op het punt staat in te grijpen in het voormalige steenkoolstadje (28.289 inwoners) in Zuid-Limburg. Nadat in 1994 twee opeenvolgende burgemeesters waren aangeklaagd wegens corruptie, was het raadslid Jo Palmen die opriep om maar even geen nieuwe burgemeester te benoemen. Liever zag hij een regeringscommissaris komen, zei hij destijds tegen de regionale krant. „Moet je hier een burgemeester zo voor de leeuwen gooien? In Brunssum is iets structureels fout. Er is een bepaalde cultuur ontstaan.”

‘De Parel van de Mijnstreek’, zoals Brunssum zichzelf aanprijst, heeft al decennia bestuurlijke problemen. Daar getuigen stapels krantenknipsels van. Palmen – die niet wil praten met NRC – ziet vooral een complot tegen zijn persoon, al sinds hij in 1978 voor het eerst voor het CDA zitting neemt in de raad. Het is de tijd, na de sluiting van de mijnen, dat Brunssums economische neergang inzet.

Als raadslid doet Palmen zijn intrede als het er in de gemeentepolitiek nog relatief rustig aan toegaat. Dat komt door burgemeester Louw Hoogland, een gewezen luchtmachtkapitein. Hij bestuurt tot 1991 met harde hand. Als Hoogland een discussie afhamert, dan is het ook klaar.

Servie Broers, voorzitter van de PvdA-fractie: „Hoogland leidde de raadsvergaderingen als een militair. Als hij op zijn horloge begon te kijken, wist iedereen dat het genoeg was geweest. Ambtenaren die naar zijn mening hun werk niet goed deden, gooide hij met kop en kont buiten.”

De achilleshiel van Hoogland waren plezierreisjes op kosten van aannemers. Daarvoor werd hij veroordeeld en later, in hoger beroep, weer vrijgesproken. Wel kreeg hij een veroordeling voor verboden wapenbezit. Met zijn opvolger Henk Riem liep het niet beter af. Hij werd in 1993 door justitie van zijn bed gelicht. Ook wegens corruptie, al volgde uiteindelijk ‘slechts’ een veroordeling voor valsheid in geschrifte. In 1994 werd hij oneervol ontslagen als burgemeester.

Onder Riem ontbrak de militaire discipline in de raadzaal. Hij werd opgevolgd door (waarnemend) burgemeesters die ook weinig controle hadden. Zo konden de gemoederen oplopen. In de raadzaal werden dorpse vetes uitgevochten, oude rekeningen vereffend. Jo Palmen deed er graag aan mee.

Bevlekt blazoen

Het blazoen van Palmen raakt al in zijn eerste termijn als raadslid bevlekt. De man die zich heeft opgewerkt van metselaar tot eigenaar van een aannemersbedrijf, wordt verdacht van fraude. De rechtbank veroordeelt hem tot één jaar cel, maar in 1981 gaat hij in hoger beroep vrijuit, met steun van zijn advocaat Theo Hiddema. Binnen de CDA-fractie leidt de kwestie tot tweespalt. Partijgenoten willen niet langer met hem in één fractie. Palmen belandt in 1981 alsnog op de kieslijst, zij het op een lage plek. Maar hij wordt met voorkeurstemmen gekozen.

Lees ook: Volgens een integriteitstoets was de benoeming van Jo Palmen als wethouder in Brunssum een groot risico. De coalitie in de Limburgse gemeente vindt hem desondanks de juiste man.

Meer en meer ontwikkelt Palmen zich tot onvoorspelbare dissident, met als hoogtepunt een motie van wantrouwen tegen zijn eigen wethouder. In 1986 voert hij als CDA-raadslid een campagne met een affiche waarop zijn mond met pleisters is afgeplakt. De boodschap: kijk eens hoe ik monddood word gemaakt.

Het is omstreeks deze tijd dat Palmen een studie rechten doet. Daarover zegt hij tegen de lokale omroep dat hij „ging doen wat iedereen kan: jurist worden. Voor jurist hoef je niks te kunnen. Je moet normaal het gezonde verstand gebruiken.”

Het raadslid vestigt aan de Dorpstraat een juridisch adviesbureau, Palmen Consulting. Voor zijn broodwinning, maar ook voor het bedienen van zijn achterban met een wekelijks spreekuur. Hij helpt mensen uit de oude mijnwerkerswijken. Voor het aanvragen van een vergunning of een uitkering. Het levert elke verkiezing weer meer stemmen op.

In mei 1990 zit Palmen, inmiddels voorzitter van de CDA-fractie, zestien dagen in de cel. Nu zou hij als juridisch adviseur samen met een aannemer gefraudeerd hebben. Ook zou hij valse gegevens verstrekt hebben over een WW-uitkering. Van de fraude wordt hij vrijgesproken, voor de valsheid in geschrifte krijgt hij twee weken voorwaardelijke celstraf. Het CDA grijpt de zaak aan om hem uit de partij te zetten.

Strijder tegen onrecht

Het is niet het einde van zijn politieke carrière. Met zijn eigen partij BBB/Lijst Palmen zet hij er nog een tandje bij. Hij verkeert permanent op voet van oorlog met de partijen die de stad besturen. PvdA’er Servie Broers: „Palmen heeft zich altijd al geafficheerd als de grote strijder tegen het onrecht. De laatste tien, vijftien jaar is hij daar wel erg ver in doorgeslagen. Hij heeft zijn eigen wereld gecreëerd. Hij heeft altijd gelijk. De rest van de wereld is tegen hem. Enige relativering is hem vreemd.”

In de gemeenteraad worden harde gevechten geleverd. In 1994 beschuldigt het college van B en W Palmen ervan een handtekening van een ander raadslid te hebben vervalst om een onderwerp op de agenda te krijgen. Hetzelfde jaar is er gedonder over zijn geloofsbrieven. De onderzoekscommissie wil die niet accepteren, omdat de handtekening van Palmen er niet op staat, maar zijn naam in drie centimeter grote blokletters. De commissieleden zijn „analfabeten”, reageert Palmen. Collega-raadsleden „nazi’s” en „terroristen”. Over zijn scherpe stijl zegt hij tegen de lokale omroep: „Ik denk dat we te veel polderen. Daar verzuipen we in.” Dieptepunt is een tumultueuze vergadering in 1999 als een schreeuwende Palmen door de politie uit de raadzaal gezet wordt.

Na verkiezingen, waarin hij wéér meer stemmen ophaalt, is Palmen van 2001 tot 2006 wethouder. Erik Koppe, oud-VVD-raadslid en oud-wethouder, vertelt hoe Palmen de schijn van belangenverstrengeling niet weet te vermijden. „Hij maakte zichzelf als wethouder ereburger van Brunssum. En hij pakte als wethouder van ruimtelijke ordening als eerste de Dorpstraat aan waar hij onroerend goed bezat.” In 2006 moet Palmen door een motie van wantrouwen aftreden.

Stemmenkanon

Onderwijl spant broer Jef Palmen, eveneens eigenaar van een juridisch adviesbureau, de ene na de andere rechtszaak aan tegen de gemeente: onder meer tegen het besluit om zijn broer het woord te ontnemen in een vergadering (verloren) en tegen het besluit om zijn broer uit de raadzaal te verwijderen (verloren).

Ollongren: wethouder Brunssum moet opstappen

Naast het verbale geweld en de juridische procedures bestrijdt Jo Palmen zijn tegenstanders als columnist van het plaatselijke huis-aan-huisblad. Daarin trakteert hij de machthebbers bijna wekelijks op beledigingen. Als jurist laveert hij daarin handig. Dan schrijft hij dat iets „lijkt op ‘sjoemelen’”. Maar in de column staan wel tussenkopjes als ‘sjoemelen’ en ‘geheime constructies’. Zijn achterban waardeert het. Lijsttrekker Palmen is het stemmenkanon van BBB/Lijst Palmen. In 2014 is Palmen goed voor 1.831 van de 2.490 stemmen die zijn partij krijgt.

Zoon Roy Palmen is lijstduwer en studeerde, net als zijn vader, rechten. Zijn advocatenkantoor procedeert vaker tegen de gemeente en staat Palmen bij. In 2016 nog, als hij voor de rechter verschijnt wegens belediging van een raadslid. Tijdens een wederom uit de hand gelopen vergadering heeft Palmen tegen hem „du verkenskop” gezegd. De belediging van het raadslid is „onnodig en dient geen enkel doel”, oordeelt de rechter. Palmen moet 150 euro betalen. Andersom, wie het bijvoorbeeld waagt te spreken over „de Palmen-clan” kan een procedure krijgen. Het overkwam een wethouder.

Kerkbezoek en gregoriaans zingen

Er is ook een andere Jo Palmen, meldt BBB/Lijst Palmen. Dat is het behulpzame raadslid, de gezellige cafébezoeker, de verenigingsman. De website van partij biedt een 20 minuten durend filmportret: „Centraal staat de natuurlijke relatie tussen authentieke Jo Palmen en Brunssum. Hij praat over kerkbezoek en zingt gregoriaans met het koor in de Gregoriuskerk. Jo in het gezellige Café Eggen.”

„Buiten de vergadering valt best met Palmen te praten”, beaamt PvdA’er Servie Broers: „Maar zodra de raad begint, lijkt het wel of er een klik in de hersenen is: dan is het Jo tegen de rest van de wereld.”

Dit jaar volgt de grootste escalatie uit de bijna veertigjarige politieke loopbaan van Palmen. De lokale partijen (11 van de 21 zetels) spannen samen en dringen de landelijke VVD, PvdA, SP en D66 in de oppositie. In oktober, als de burgemeester een dag met een griepje op bed ligt, benoemt de coalitie Palmen tot wethouder en locoburgemeester. De verplichte integriteitstoets wordt niet afgewacht.

Als het integriteitsrapport er is, blijkt Palmen een „risico” te zijn. Het rapport signaleert hoe hij verbaal tekeergaat en hoe hij en zijn familie de gemeente steeds juridisch onder vuur nemen. Aan bod komt een conflict met de gemeente over een stuk grond aan de Dorpstraat. Belangenverstrengeling dreigt doordat Palmen, als wethouder verantwoordelijk voor grondzaken, aankondigt een claim van 1 miljoen euro in te dienen bij de gemeente.

Palmen weigert te vertrekken en als de lokale partijen hem blijven steunen, loopt het uit de hand: burgemeester opgestapt, minister boos, landelijke media over de vloer. Nog meer gedoe in de raadszaal.

Burgemeester Winants is bezorgd: „Er is al een raadslid gestopt door alle spanning en geruzie. Anderen staan op het punt om dat te doen. Verstandige mensen bedenken zich wel drie keer voor ze zich kandidaat stellen. Uiteindelijk houd je alleen mensen over die om de een of andere manier boos zijn op de gemeente.”

PvdA’er Servie Broers doet niet meer mee bij de komende verkiezingen. Net als Jaimy van Dijk, fractievoorzitter van de VVD: „Ik ben in 2014 begonnen. Met het idee iets te kunnen bereiken. Dat bleek lastig. De persoonlijke haat en nijd zit zo diep dat er telkens oude vetes boven kwamen. Omdat veel van dezelfde mensen na de verkiezingen waarschijnlijk weer terugkomen, heb ik besloten nu voorrang te geven aan mijn maatschappelijke carrière. Veel jongeren die ik spreek willen niet op de lijst, door het rumoer in de raad. Zij zeggen: mijn werkgever spreekt me er nu al op aan dat ik uit Brunssum kom.”

    • Paul van der Steen
    • Joep Dohmen