Na een praatje bij een borrel sta je al op de lijst

Lokale politiek

Om voldoende kandidaten op de lijst voor de gemeenteraadsverkiezingen te krijgen, stoppen partijen meer energie in werving. Een rondgang langs 35 gemeenten.

De Raadszaal in gemeentehuis van Hardinxveld-Giessendam. Foto Merlin Daleman

Een wekelijkse advertentie in het huis-aan-huisblad, advertenties op Facebook, álle leden bellen, de bridgeclub enthousiasmeren, ondernemers benaderen, borrels aflopen of zelfs organiseren. Aan lokale politici kom je tegenwoordig niet zomaar.

En áls er vrijwilligers zijn gevonden, dan is een gesprek meestal voldoende om kandidaat-raadslid te worden. Ongeveer de helft van de partijen vraagt de kandidaten geen verklaring omtrent het gedrag (vog). Ondanks de waarschuwing van Binnenlandse Zaken en diverse burgemeesters om op te letten wie zich aandienen – na integriteitskwesties in onder meer Brunssum.

Dat blijkt uit de verhalen van 75 politieke partijen in 35 middelgrote Nederlandse gemeenten, die door NRC werden benaderd. Begin februari moeten alle kandidatenlijsten zijn ingediend – 21 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen.

„De tijd dat men in de rij stond, ligt ver achter ons”, zegt bijvoorbeeld William Dogger, fractievoorzitter van Swollwacht uit Zwolle (3 zetels). Auke Oldenbeuving, fractievoorzitter van het CDA in Emmen (5 zetels): „Het is een spannend proces: hoe vind je mensen die kwaliteit hebben én tijd.”

Dat laatste is de meest genoemde reden dat potentiële politici ‘nee’ zeggen. De combinatie werk, gezin, raad en ook nog vrije tijd is lastig. Zoals Aad Meuleman van Stadsbelangen uit Delft (2 zetels), zegt: „Raadswerk doe je naast je fulltime baan en vaak in de avonduren. Maar men wil graag thuis met het gezin eten.”

In het raadswerk gaan vele uren zitten, bleek eerder deze week uit een enquête van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Van de griffiers die aan de enquête meewerkten, zei 13 procent dat raadsleden „nooit” voldoende tijd hebben. Dat tijdsbeslag is vaak een belemmering, ziet Lea Manders van Arnhem Centraal (2 zetels). „Als je ondernemer bent of zzp’er, verlies je opdrachtgevers omdat je gewoon minder tijd hebt. En je loopt het risico dat ze niet terugkomen als je vier jaar later niet herkozen wordt.”

Zelfs partijen die zeggen geen moeite te hebben gehad mensen te vinden, hebben werk verzet.

Bij de SP in Leiden (5 zetels) liepen de afgelopen drie jaar potentiële kandidaten met de fractie mee. „Een hoop is gekomen en gegaan, een deel is gelukkig blijven plakken”, vertelt fractievoorzitter Julian van der Kraats.

Het CDA in Hoorn (3 zetels) hield negen maanden lang bijeenkomsten over thema’s die in de gemeente spelen.

De vijftig oorspronkelijke deelnemers leverden „drie kandidaat-raadsleden op, zelfs één van 19 jaar oud”, zegt fractievoorzitter Léon Schaaf.

Straks alleen gepensioneerden

D66-fractievoorzitter Sina Salim (Ede, 4 zetels) zou graag zien dat meer jongeren actief worden in de gemeenteraad. „Maar voor mensen die een carrière hebben, en tussen de 25 en 45 jaar zijn, is het vaak te zwaar. Als het zo doorgaat, hebben we straks alleen gepensioneerden die raadswerk gaan doen.”

Al zijn er natuurlijk uitzonderingen: in Emmen en Zwolle meldt GroenLinks dat het „redelijk ging” omdat ze er meeliften met het „positieve landelijke sentiment over de partij”. SP-afdelingen hebben meestal voldoende actief kader om uit te putten. Dat geldt vaak ook voor de wat grotere lokale partijen. En D66 in Leiden (12 zetels) kon uit zoveel actieve leden kiezen dat de selectiecommissie volgens lijsttrekker Paul Dirkse vooral bezig was „de teleurstelling te managen” van wie het niet haalde.

Wel of niet oproep op Facebook

Wervingstactieken verschillen per gemeente en per partij. Studentenpartij STIP in Delft (4 zetels) is gewend „elke vier jaar opnieuw te beginnen” en werft voortdurend door op borrels en evenementen van studentenverenigingen te vertellen wat zij doet. „We hebben natuurlijk geen landelijk profiel”, zegt fractievoorzitter Michelle Corten. De VVD in Almere (4 zetels) is „laaiend enthousiast” over adverteren op Facebook, vertelt oud-fractievoorzitter Miranda Joziasse. Daardoor kon ze ook „buiten de usual suspects”, buiten de VVD-ledenlijst om, kandidaten vinden. De VVD in Lelystad (5 zetels) adverteert „uitdrukkelijk niet” op sociale media. Fractievoorzitter Edwin Hers: „We willen iemands voorgeschiedenis kennen om incidenten te voorkomen.”

De Hoornse Senioren Partij (2 zetels) zette advertenties in het huis-aan-huisblad, waarna zes man zich meldden. Fractievoorzitter Israa Abdullatif van Almelo Centraal (1 zetel) vindt dat je zo „niet echt kwalitatief goede mensen krijgt”.

En Lijst Hilbrand Nawijn in Zoetermeer (5 zetels) heeft uit het verleden geleerd dat adverteren „niet veel oplevert”. Nawijn benadert liever mensen via via, en had „geen klagen over het aantal aanmeldingen.”

Dat geldt voor de meeste partijen: het eigen netwerk – of een oproep van de landelijke partijtop – is de belangrijkste manier van werven. „We bellen mensen op en benaderen ze”, zegt secretaris Ad de Bruin van de Edese PvdA (3 zetels). „Doe je dat niet, dan kom je niet aan je mensen.”

Het gebrek aan politieke belangstelling kan het lokale bestuur kwetsbaar maken. Criminelen azen op raadszetels, waarschuwden de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden en de Gelderse commissaris van de koning deze zomer in NRC. Criminelen kunnen belang hebben bij vertrouwelijke informatie: bestemmingsplannen, vergunningen of de aanpak van de misdaad.

Screenen via Google

Hoeveel onderzoek naar kandidaten wordt gedaan, verschilt per gemeente en partij. Het risico van ondermijning wordt gezien, maar vaker nog het risico op interne ruzies – zeker bij kleinere lokale partijen. Googelen blijkt de favoriete screeningsmethode, daarna het goede gesprek.

Binnenlandse Zaken bracht begin 2017 een gids uit om lokale partijen te helpen kandidaten te screenen. Deze Handreiking Integriteitstoetsing raadt partijen aan kandidaten naar een verklaring omtrent het gedrag (vog) te vragen. Daarnaast bevat ze een lijst vragen die ze kandidaten kunnen voorleggen. In Zaanstad stuurde de griffie de gids door naar alle raadsleden. De Zaanse Inwoners Partij (1 zetel) meldt dat de brief „onze bijbel” is. „Het werkt prima bij het gesprek”, zegt Joke Havik, fractievoorzitter.

Toch gebeurt dat niet altijd: ongeveer de helft van de partijen vraagt geen vog, de vragenlijst van het ministerie is lang niet overal bekend.

Alex Gebhardt van DeventerNU (1 zetel) vertelt een integer mens te kunnen herkennen: „Ik ben 42 jaar beroepsmilitair geweest.” Hij legt de kandidaten een VVD-casus voor, „het voorbeeld bij uitstek als het om integriteitskwesties gaat”. Na het antwoord „weet je voldoende”. Bij de VVD zelf vragen alle lokale afdelingen een vog. Bij de Partij voor de Dieren vraagt het bestuur ernaar. Het partijbureau van GroenLinks laat een integriteitsprotocol ondertekenen, de PvdA een bereidverklaring en een erecode waarin integriteitseisen staan, en bij de SP moet de afdrachtsregeling worden ondertekend.

In Emmen promootte de burgemeester de gids van het ministerie actief, en spraken de fractievoorzitters onderling af vog’s te vragen. Andere partijen twijfelen openlijk aan het nut en vragen er niet naar. David Schalken, fractievoorzitter van Beter voor Dordt (12 zetels): „Ik ben ondernemer geweest en weet dat je in de praktijk pas werkelijk ziet hoe iemand is.” Hij probeert dat „helder te krijgen in gesprekken”. Daan Sloos van Leefbaar Leiden (2 zetels) wil wel weten wie zich bij hem aandienen, maar vindt een vog „te ver gaan”. Omdat hij „niet aan de privacy van mensen wil komen” stelt hij „omzichtig vragen”.

En, zeggen lokale politici, ook zonder vragen naar een vog is het al lastig genoeg interesse te wekken. „Van de tien mensen die we op gesprek vragen, treden er uiteindelijk twee toe”, zegt Eric de Regt van de Roosendaalse Lijst (9 zetels). „De rest haakt af wegens tijdgebrek en angst voor het onbekende. Een vog vind ik schijnveiligheid.” Dat beaamt Joop van Orsouw, van Beter Oss (2 zetels). „Als iemand een strafblad heeft, is hij dan ineens niet geschikt voor de politiek? Al die aandacht voor criminelen in de politiek, ik zeg dat het onzin is. Wat kan een crimineel doen met de vertrouwelijke informatie die ik krijg? Niks.”

Correctie: in een eerdere versie van dit artikel stond dat op 5 februari de kandidatenlijsten bij de Kiesraad moeten liggen. Dat moet zijn: ingediend bij de gemeente.