Interview

Hoe 800 gouaches het leven van Charlotte Salomon redden

Op 26-jarige leeftijd voltooide Charlotte Salomon een achthonderddelig kunstwerk over haar leven. De serie is nu voor het eerst compleet te zien.

Charlotte Salomon, Gouache uit Leven? of Theater?, 1940-1942, Collectie Joods Historisch Museum, Amsterdam Foto Stichting Charlotte Salomon

„Het is mijn hele leven”, zei de Joods-Duitse kunstenaar Charlotte Salomon (1917-1943) toen zij haar kunstwerk Leven? of Theater? in 1943 aan een kennis overhandigde. In slechts twee jaar tijd schilderde Salomon honderden gouaches, die als een autobiografische beeldroman haar levensverhaal vertellen. Kort nadat zij afstand had gedaan van haar werk, werd zij op 26-jarige leeftijd vermoord in een concentratiekamp.

Nu bedekken de kleurrijke gouaches de muren van het Joods Historisch Museum. Ze hangen soms drie rijen hoog onder elkaar. Voor het eerst sinds hun ontstaan zijn de gouaches samen in één tentoonstelling te zien. De schilderingen, met eronder de tekstjes van Salomon, lezen als een stripverhaal.

Dit jaar verschijnt ook de ‘verhalende biografie’ die de Duitse schrijver Margret Greiner schreef over Salomon. Es ist mein ganzes Leben is het resultaat van grondig onderzoek, gecombineerd met Greiners eigen verbeeldingskracht. „Zij mag niet vergeten worden”, vindt Greiner. „Niet vanwege haar lot, maar vanwege haar kunst. Ze beoefende een kunstvorm, die van de strip, het storyboard, die destijds heel vernieuwend was.”

‘Iets waanzinnig bijzonders’

Leven? of Theater? vormde Salomons redding in een wanhopige periode. Toen haar grootmoeder in 1940 zelfmoord pleegde, vertelde haar opa hoe haar moeder, tante en enkele andere familieleden ook op die manier de dood vonden. „Jij zult de achtste zijn!”, zegt haar grootvader op een van de schilderingen. Charlotte stond in die tijd voor een dilemma: beroofde zij zichzelf eveneens van het leven? Of deed ze in plaats daarvan „iets totaal waanzinnig bijzonders”? Ze koos voor het laatste en begon aan de serie Leven? of Theater?.

„Charlotte was bang dat zij zelfmoord zou plegen”, aldus Greiner. Ze was een Joodse tijdens de Tweede Wereldoorlog en er zijn aanwijzingen dat haar grootvader haar seksueel misbruikte. „In een hopeloze tijd vond zij de kracht om haar innerlijke demonen te negeren. Charlotte was soms depressief en melancholisch, maar ze had ook een passie voor het leven. Ze heeft haar leven gered met haar kunst.”

Salomon gaf haar levenswerk vorm als storyboard voor een muziektheaterstuk, bestaande uit een voorspel, een hoofddeel en een epiloog. Het handelt over haar jeugd in Berlijn, de suïcides binnen de familie en de moeilijke relatie met haar grootvader. Het hoofddeel is gewijd aan haar eerste grote liefde, de 21 jaar oudere zangpedagoog Alfred Wolfsohn.

Realiteit of verbeelding

Alle belangrijke personen in haar leven gaf Salomon een alter ego in haar kunstwerk. „Een van de hoofdpersonen in Leven? of Theater? is Amadeus Daberlohn, pseudoniem voor Alfred Wolfsohn”, vertelt Greiner. „Ze heeft het gezicht van Wolfsohn meer dan duizend keer geschilderd.” Een rimpelloze man, met kort krullend haar en een bril met zwaar montuur. „Sommige afbeeldingen tonen een seksuele relatie tussen Charlotte en Amadeus. Haar stiefmoeder, die in 2000 overleed, heeft een verhouding tussen de twee altijd ontkend. Ik geloof haar niet, ik denk dat Charlotte en Alfred een liefdesrelatie hadden. En toch weet je nooit wat nu realiteit of verbeelding is. Wat Charlotte geschilderd heeft, kan ze ook bedacht hebben.”

Greiner vulde voor het boek de ontbrekende puzzelstukjes uit Salomons leven zelf in. Een lastig punt was de brief die ze in 1943 aan Alfred Wolfsohn schreef. Charlotte onthulde in de brief, die in 2015 openbaar werd, dat zij haar grootvader had vergiftigd. „Ik denk dat Charlotte op het moment van schrijven in een koortsachtige staat was, misschien zelfs onder invloed van drugs. Haar schrijfstijl is zo anders dan hoe zij eerder schreef. Het is ook mogelijk dat de moord op haar grootvader alleen in haar verbeelding gebeurde. In mijn boek laat ik open of zij het echt gedaan heeft.”

De laatste tekening toont Charlotte Salomon met haar schetsblok, uitkijkend op zee. „Leven of theater”, staat op haar rug geschreven. Met die vraag laat zij haar toeschouwers achter.

Leven? of Theater? is tot en met 25/3/18 te zien in het Joods Historisch Museum. Het boek Es ist mein ganzes Leben door Margret Greiner is onder andere koop in het Joods Historisch Museum. Inl: jck.nl.