Hypotheekschuld daalde door belastingvrije schenking van een ton

Rapport Rekenkamer

De hypotheekschuld daalde met 8 miljard euro en minder huizen kwamen ‘onder water’. De Rekenkamer concludeert daarom, met enkele kanttekeningen, dat de schenkingsregeling „effectief” was. Al waren de kosten van 1 miljard hoger dan gedacht.

Amsterdam Foto Simon Trel

Het kostte wat, maar dan had je ook wat. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer over de schenkingsregeling die van kracht was in 2013 en 2014. Volgens de Rekenkamer is het „aannemelijk” dat de belastingvrije schenking tot 100.000 euro heeft bijgedragen aan een lagere totale Nederlandse hypotheekschuld en een verminderd aantal huizen dat ‘onder water’ staat.

Dat staat in het rapport Schenkingsvrijstelling eigen woning – effecten op de hypotheekschuld dat de Rekenkamer woensdagmiddag presenteerde in Den Haag. In het rapport worden de effecten van de regeling op de Nederlandse hypotheeklast en het aantal huizen onder water – met een hogere hypotheekschuld dan de WOZ-waarde – onderzocht. „Het effect dat werd beoogd in de jaren 2013 en 2014 is bereikt”, zegt Francine Giskes, collegelid van de Rekenkamer. „Effectief beleid dus.”

Cijfers in het rapport, afkomstig van de Belastingdienst, laten zien dat de totale Nederlandse hypotheekschuld tussen 2013 en 2015 afnam van 677 miljard naar 669 miljard euro en dat het percentage huizen onder water in diezelfde periode met 2 procentpunt daalde naar 32 procent. Volgens recente cijfers van technologiebedrijf Calcasa staat momenteel nog slechts 4,9 procent van de Nederlandse woningvoorraad onder water.

Kosten schatkist veel hoger

Dit kostte de Nederlandse schatkist wel het tienvoudige dan waarop gerekend was. Het totale bedrag aan gederfde inkomsten wordt door de Rekenkamer op ruim 1 miljard euro geraamd. Het kabinet had van tevoren rekening gehouden met 104 miljoen euro minder belastingafdracht.

Toen de verruiming van de schenkingsregeling in oktober 2013 van kracht werd, was er sinds de invoering van de regeling in 2009 jaarlijks zo’n 5.000 keer gebruik van gemaakt, met een jaarlijks bedrag van 29 miljoen euro aan gederfde inkomsten tot gevolg. Het kabinet had daarom rekening gehouden met een verviervoudiging van die aantallen, maar uiteindelijk maakten 159.000 mensen tussen oktober 2013 en januari 2015 gebruik van de mogelijkheid een ton belastingvrij te schenken. „Daarbij moet je in ogenschouw nemen dat mensen door het tijdelijke karakter van de regeling dachten: ‘dit kan straks niet meer’”, zegt Giskes ter verklaring. „Zo’n extreme toename, dat het zoveel heeft gekost, maakt het juist aannemelijk dat het beleid effect heeft gehad.”

Effecten van tijdelijke aard

De effecten lijken wat betreft de hypotheeklasten van tijdelijke aard. Cijfers van het CBS laten zien dat de Nederlandse hypotheekschuld sinds 2015 weer aan het stijgen is. Feit is dat de woningmarkt sinds 2014 als een vliegwiel in beweging is gekomen. In de Randstad is de markt inmiddels oververhit en zorgen de hoge huizenprijzen ervoor dat onder meer starters nauwelijks meer aan een koophuis kunnen komen. Giskes noemt het „een interessante veronderstelling” dat de injectie van de schenkingsregeling uit 2013 en 2014 daartoe heeft bijgedragen. „Of het beleid zinnig is geweest, dat is aan de Tweede Kamer”, zegt ze. „We concluderen wel dat het ministerie meer moet monitoren hoe zo’n regeling gebruikt wordt.”

De Rekenkamer onderzocht de effecten op de hypotheeklast en huizen onder water omdat vermindering hiervan de beoogde effecten zijn van de nieuwe schenkingsregeling die sinds 1 januari 2017 van kracht is. Ook nu mogen mensen een ton belastingvrij schenken, maar alleen aan een volwassene die jonger is dan 40 jaar. De hoge Nederlandse hypotheeklast, met circa 84 procent van het Nederlandse bbp een van de hoogste in Europa, is De Nederlandsche Bank, onder druk van de Europese Commissie, al jaren een doorn in het oog. Het hoge bedrag zou volgens de DNB voor problemen kunnen zorgen als een nieuwe financiële crisis zich aandient.

Destijds in 2013 had het kabinet nog een ander doel voor ogen toen het de schenkingsregeling verruimde: een „kickstart voor de woningmarkt”, zoals oud-minister van Financiën Dijsselbloem (PvdA) het destijds formuleerde. „Dat hebben wij niet onderzocht”, zegt Giskes, „want het is geen doel van de nieuwe regeling die sinds januari geldt.”

Vertekend beeld

Waar het rapport korte metten mee maakt, is het beeld van rijke ouders die met een ton de aankoop van een huis voor hun kinderen mogelijk maken. Van alle personen die van 2013 tot 2014 onder de schenkingsregeling vielen, besteedde slechts 19 procent dat aan de aankoop van een huis. Het grootste deel – 74 procent – loste er (een deel van ) de hypotheek mee af. „Het beeld van ouders die hun kinderen helpen is vertekend”, zegt Giskes. „Wij waren zelf ook verrast over hoeveel oudere mensen een schenking ontvingen. Zij gebruiken het om hun hypotheek mee af te lossen. We zien wel dat jongeren het relatief vaker gebruiken om een nieuw huis te kopen.” Of dat een huis met een lagere hypotheek is, of een duurder huis met dezelfde hypotheek, heeft de Rekenkamer niet onderzocht, aldus Giskes.

Omdat jongeren vaker een huis kopen van een schenking, waarschuwt de Rekenkamer wel voor een mogelijk averechts effect van de leeftijdsbegrenzing tot 40 jaar die van toepassing is sinds 2017. „Te verwachten is dat de regeling vaker zal worden benut voor het kopen van een woning (iets wat vooral jongeren doen)”, staat in het rapport. „We zien een mogelijk omgekeerd effect op de vermindering van de algehele hypotheekschuld.”

De Algemene Rekenkamer wil met het onderzoek meer aandacht vragen voor het in de gaten houden van overheidsinkomsten en of beleid effectief is. Vaak weet het kabinet dat onvoldoende. Afgelopen zondag zei president Arno Visser in het programma Buitenhof dat de Rekenkamer van slechts 30 procent van de overheidsuitgaven kan controleren waar het aan wordt besteed. „Met dit onderzoek hopen we dat er inzicht ontstaat”, zegt Giskes „We moeten kunnen laten zien dat Den Haag het geld van Nederlanders zinnig en zuinig en zorgvuldig uitgeeft.”