Opinie

Aftreden van burgemeester zegt: tot hier en niet verder

De Brunssumse burgemeester zit in een onmogelijke rol ten opzichte van de raad die hij moet controleren, schrijft .

Het vertrek van burgemeester Luc Winants van het Limburgse Brunssum, per 1 januari 2018, zegt veel over de bestuurlijke problemen in die gemeente, maar is ook tekenend voor de kwetsbare positie waarin burgemeesters in Nederland terecht zijn gekomen.

Ze zijn sinds 1 februari 2016 verantwoordelijk voor de bevordering van de bestuurlijke integriteit van de gemeente, maar hebben nauwelijks middelen om die verantwoordelijkheid waar te maken. Bovendien zijn ze politiek sterk afhankelijk van de gemeenteraad, op wier integriteit ze moeten toezien. Dat maakt dat burgemeesters regelmatig niet kunnen of durven optreden tegen integriteitsschendingen.

Burgervaders die dat wel doen zijn dan de gebeten hond en komen in conflict met college en/of gemeenteraad. En niet zelden trekken ze dan aan het kortste eind. De Kroon zou dat niet mogen laten gebeuren en zou het ontslag van Winants niet moeten accepteren.

Directe aanleiding voor het opstappen van Winants is de benoeming door de gemeenteraad, op 10 oktober, van Jo Palmen tot wethouder, zonder de resultaten van een integriteitsonderzoek af te wachten, zoals dat wel gebruikelijk is. Toen dat onderzoek wees op integriteitsrisico’s, onder andere omdat de betreffende wethouder in een persoonlijke juridische strijd met de gemeente verwikkeld is, hield de gemeenteraad aan zijn benoeming vast.

Burgemeester Winants, hoewel wettelijk verantwoordelijk voor de bestuurlijke integriteit van de gemeente, staat in deze situatie vrijwel machteloos. Hij kan de benoeming van de wethouder bijvoorbeeld niet tegenhouden en is gebonden aan het oordeel van de raad. Winants besloot daarom, als daad van verzet, zijn ontslag aan te bieden. Die situatie is zorgelijk en de burgemeester geeft met zijn aftreden een helder signaal af. Het getuigt van lef: „Tot hier en niet verder”, lijkt hij te willen zeggen.

Maar lang niet alle burgemeesters staan zo stevig in hun schoenen. Het afgelopen jaar sprak ik meerdere burgemeesters die integriteitsschendingen in colleges van burgemeester en wethouders of in de gemeenteraden constateerden, maar die daar niet tegen durfden op te treden. Omdat ze niet over (wettelijke) instrumenten beschikken om die ook te waarborgen en kwetsbaar zijn voor politieke vergeldingacties. Als ze zich al uitspreken en een integriteitsschending aanhangig maken, dan keert de gemeenteraad zich nogal eens tegen de burgemeester, en krijgt die bijvoorbeeld lastige vragen over zijn declaratiegedrag, komt zijn herbenoeming in het geding, of wordt zelfs gedreigd met een motie van wantrouwen. Vaak achter de schermen.

De Kroon zou ontslag van burgemeester Winants van Brunssum niet moeten accepteren

Burgemeesters besluiten daarom weleens om de zaak maar te laten lopen. Zo tekende ik de afgelopen jaren uit de monden van burgemeesters onder andere op: „Als de raad het niet wil aanpakken, dan zij het maar zo”; „Ik heb maar besloten de komende gemeenteraadsverkiezingen af te wachten”; „Ik verwacht nog wel een politieke afrekening in mijn functioneringsgesprek” en „Mijn omgeving verwacht dat ik optreed, maar als ik dat doe, dan breekt de pleuris uit”.

Deze uitspraken laten zien hoe kwetsbaar de burgemeester is: we verwachten van hem of haar dat hij zijn rug recht houdt en stevig optreedt tegen integriteitsschendingen, maar in de praktijk zijn burgemeesters sterk politiek afhankelijk van de grillen van de gemeenteraad. En hechten ze, begrijpelijk ergens, ook aan hun eigen positie als burgemeester.

Het probleem is groter geworden sinds de gemeenteraad vanaf 2001 een steeds belangrijkere rol is gaan spelen in de benoeming van burgemeesters. Feitelijk beslist de gemeenteraad tegenwoordig over de benoeming, het aanblijven en de herbenoeming van een burgemeester. De situatie in Brunssum, en soortgelijke gevallen die de krant niet halen omdat de burgemeester niet het lef heeft zijn lot op zo’n manier te verbinden aan de integriteit van het gemeentebestuur, laten zien hoe kwetsbaar de burgemeester daardoor is geworden.

Maar burgemeesters zouden niet het slachtoffer mogen worden van integriteit. Het zou de Kroon daarom sieren om het ontslag van Winants niet te accepteren en hem, zo nodig na de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart 2018 of als regeringscommissaris, te laten terugkeren als burgemeester van Brunssum.