Zoete wraak voor minister uit ‘probleemland’ Portugal

Mário José Gomes de Freitas Centeno In 2012 kreeg Portugal nog de ‘junk’-status. De recente benoeming van Mário Centeno tot Eurogroep-voorzitter is deels een beloning voor de wijze waarop het land zich uit een diepe crisis heeft gewerkt.

In 2016 schreef Mário Centeno (rechts) aan Eurocommissaris Pierre Moscovici (links): „Boetes zijn ongepast en sancties werken contraproductief.” Foto TIAGO PETINGA/EPA

De wraak is toch wel een beetje zoet voor Mário José Gomes de Freitas Centeno. De 50-jarige Portugees is de opvolger van Jeroen Dijsselbloem, die zich afgelopen voorjaar nog denigrerend had uitgelaten over de zogenaamde solidariteit binnen de Europese Unie. „Ik kan niet al mijn geld aan drank en vrouwen uitgeven en vervolgens om uw hulp vragen”, stelde de Nederlander in de richting van enkele Zuid-Europese landen. De Portugese premier António Costa eiste destijds het aftreden van Dijsselbloem. Tevergeefs.

De benoeming van Centeno is deels een beloning voor de wijze waarop Portugal zich uit een diepe crisis heeft gewerkt. „Je zou dit inderdaad kunnen zien als een overwinning van de Portugese regering”, zegt de politicoloog António Costa Pinto via de telefoon vanuit Lissabon. „De socialisten hebben aangetoond dat je ook zonder zwaar te bezuinigen succes kunt hebben. Aan de andere kant zal Portugal zich met de benoeming van Centeno ook verplicht voelen op de juiste koers te blijven.”

Centeno zal over ruim een maand als eerste gekozen voorzitter van de Eurogroep uit een zuidelijke lidstaat aan een termijn van 2,5 jaar beginnen. En niet eerder werd deze post vervuld door een minister van Financiën van een land dat een noodkrediet van de Europese Unie nodig had. In 2012 kreeg Portugal nog de ‘junk’-status met een noodkrediet van 78 miljard euro van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) en de EU. Destijds was de Luxemburger Jean-Claude Juncker voorzitter van de Eurogroep en opereerde Centeno in de anonimiteit als adjunct van het studiecentrum van de Banco de Portugal, de centrale bank van Portugal.

Technocraat

De in het zuidelijke kustplaatsje Olhão geboren Centeno studeerde economie in Lissabon en promoveerde aan de Universiteit van Harvard. Hij maakte als econoom carrière bij de nationale bank van Portugal. „Centeno is altijd een echte econoom geweest”, legt politicoloog Costa Pinto uit. „Hij had wel socialistische denkbeelden, maar was nooit verbonden aan een partij. Centeno zag zichzelf als een onafhankelijk denker. Eerder een technocraat dan een politicus.”

Centeno kwam voor het eerst bij een groter publiek in beeld toen hem werd gevraagd te helpen met het partijprogramma van de Partido Socialista. De verkiezingen van 2015 werden verloren, maar een nieuwe rechtse regering hield zo kort stand dat de socialisten alsnog aan de macht kwamen. Premier António Costa vroeg Centeno lid te worden van de partij om als minister van Financiën in een regering plaats te nemen die afhankelijk was van steun van een radicaal Links Blok en de communisten. Vanuit Europa werd direct met argwaan gekeken naar Centeno. Sommigen vergeleken hem zelfs met de Griekse minister Yanis Varoufakis. Een verklaard tegenstander van bezuinigingspolitiek.

Dat was Centeno ook. Maar wel één met verantwoordelijkheidsgevoel. Hij kondigde bij zijn aanstelling als minister aan dat de tijd van bezuinigingen voorbij zouden zijn. Vrijwel niemand geloofde in ‘het Portugese wonder’. Centeno kwam aanvankelijk tussen twee vuren te zitten. Aan de ene kant waren er radicale nationale politici die vonden dat de lonen omhoog moesten en de schulden beter vergeten konden worden, terwijl vanuit Brussel met een waarschuwende vinger werd gewezen. Het leek een onmogelijke spagaat.

Hoog spel

In de zomer van 2016 kwam Portugal onder zware druk te staan. De Europese Unie uitte haar zorgen en dreigde met boetes als het Zuid-Europese land buiten de lijnen bleef lopen. Centeno was onvermurwbaar en stuurde een brief naar de Europese commissarissen Pierre Moscovici (Economische Zaken) en Valdis Dombrovskis (Euro). „Boetes zijn ongepast en sancties werken contraproductief”, zo stelde Centeno in een politiek verweer waarin hij schreef dat het Europese anti-crisisbeleid Portugal juist een diepe recessie en een record aantal werklozen had opgeleverd.

Centeno speelde hoog spel, maar de cijfers begonnen in zijn voordeel te spreken. De economie ging mede dankzij investeringen weer groeien, de werkloosheid liep sterk terug en Portugal wist zowel het begrotingstekort als de staatsschuld omlaag te brengen. Wat was het geheim van Centeno? Politicoloog Costa Pinto lacht en zegt: „Voor een groot deel was het vooral het goed managen van de Portugese economie. Met harde en duidelijke afspraken voor iedereen. Daarnaast speelde de groei van de export en de boom van het toerisme ook een rol. Centeno maakte op een goede manier gebruik van de vrije economie.”

De reputatie van Centeno veranderde radicaal in het buitenland. Wolfgang Schäuble, ex-minister van Financiën in Duitsland, noemde hem liefkozend de ‘Ronaldo van de Ecofin’. Of zoals de Portugese president Marcelo Marcelo Rebelo de Sousa het maandag na de verkiezing van Centeno beschreef: „Het lelijke eendje is veranderd in een prachtige zwaan.”

Dat een minister van een ‘probleemland’ nu voorzitter van de Eurogroep wordt, toont aan dat de crisisjaren op economisch gebied goeddeels voorbij zijn.

Nieuwe strategie

Centeno zal zich nog wel moeten buigen over Griekenland. Aan de reddingsoperatie van dat land moet volgend jaar een einde komen. Daarnaast zal de Portugees ook moeten werken aan een nieuwe, toekomstige strategie van de Eurogroep. Centeno stelde zich vlak na zijn benoeming nog bescheiden op. „Het is niet zo dat we geen ideeën hebben. We zullen ze uit moeten werken om tot een consensus binnen Europa te komen.”

Volgens Costa Pinto zal Centeno vooral als politiek strateeg nog enkele lessen moeten leren. „Hij is als econoom natuurlijk niet gewend om hoog niveau internationaal onderhandelingen te voeren”, zegt de politicoloog. „Maar er zijn inmiddels genoeg Portugezen die hem daarbij kunnen helpen.”

De verkiezing van Centeno bevestigt het imago van Portugal als land van internationale topbestuurders. Dat begon met de benoeming van José Durão Barroso, die van november 2004 tot november 2014 werd gekozen als voorzitter van de Europese Commissie. Vítor Ribeiro Constâncio werd in 2010 aangesteld als vice-voorzitter van de Europese Centrale Bank en voormalig premier António de Oliveira Guterres is sinds vorig jaar secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Centeno neemt op 13 januari 2018 het voorzitterschap over van Dijsselbloem.