Wat als alles in het leven vastligt?

serie De eerste Duitse Netflix-serie ‘Dark’ is een grimmige thriller die doet denken aan ‘Stranger Things’

In ‘Dark’ verliest tiener Jonas zijn vader. Om antwoorden te vinden moet hij door verschillende tijden en werelden reizen.

‘De vraag is niet ‘wie’, maar ‘wanneer’.” Met de Duitse Netflix-serie Dark, de eerste die de streaminggigant in Duitsland produceerde, krijgt het thrillergenre er een nieuwe variant bij. Naast de ‘whodunnit’ hebben we nu ook de ‘whenhappened’. Niet dat het meteen duidelijk is wie er verantwoordelijk is voor de verdwijning van jonge kinderen uit het fictieve Duitse dorpje Winden, gelegen onder de rook van een kerncentrale in tijdloze bossen zo duister dat zelfs de gebroeders Grimm erin zouden verdwalen. Zoals in elke goede puzzelplot zijn wie, wanneer en waarom onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Dark ging afgelopen vrijdag in première en roept vergelijkingen op met Twin Peaks en Stranger Things. Scenarist Jantje Friese en regisseur Baran bo Odar verbaast het niet. Aan de telefoon: „Wij zijn de kinderen van Stephen King. Net zoals de Duffer-broers van Stranger Things zijn we geboren in de jaren tachtig en opgegroeid met sciencefictionverhalen met een bovennatuurlijke insteek. Ze hebben allemaal als doel een antwoord te vinden op de grote levensvragen. Wie zijn we? Waar komen we vandaan? In Dark kijken we zowel naar wat de wetenschap als wat de filosofie daarover heeft gezegd.”

De relativiteitstheorie van Einstein

Netflix benaderde het tweetal een paar jaar geleden nadat hun technothriller over een Berlijnse hacker Who Am I in première ging. Dark is een coming-of-age-verhaal over tiener Jonas die onlangs zijn vader heeft verloren. Om antwoorden te vinden moet hij door verschillende tijden en werelden reizen. Hij krijgt te maken met de vraag of de tijd omkeerbaar is. Of we fouten uit het verleden kunnen herstellen voor een betere toekomst. Het verhaal doet denken aan de grootvaderparadox uit de Back to the Future-films: als je terug zou reizen in de tijd, en je eigen grootvader vermoordt, zou je zelf dan nog wel geboren worden?

Toch gaat die vergelijking niet helemaal op, vindt scenarist Friese: „Tijdreisfilms gaan vaak over de vraag of de vrije wil bestaat. Wij hebben het tegengestelde uitgangspunt gekozen: wat als alles al vastligt? Dark is daarom veel grimmiger.”

Regisseur Baran Bo Odar: „Onze twee belangrijkste inspiratiebronnen zijn de relativiteitstheorie van Einstein en de filosoof Schopenhauer die zei dat de vrije wil een illusie is.” „Heel Duits”, grappen ze, om het bij een serie maar meteen over wetenschap en filosofie te hebben. Want natuurlijk hebben ze er alles aan gedaan om hun verhaallijnen spannend en emotioneel te maken. Maar ja, Nietzsche en Schopenhauer werden hen op school wél met de paplepel ingegoten. Net als het gevoel van de doem van de geschiedenis.

Ondanks de semi-sciencefictionsetting is Dark ook een verhaal over hoe het verleden in het heden doorwerkt en hoe je met de geest van de geschiedenis moet omgaan. Friese: „Elk Duits kind leert op school dat zijn land het land is dat twee wereldoorlogen is begonnen. En dat we daarom een speciale verantwoordelijkheid hebben ten aanzien van het verleden. Geen schaamte. Maar wel een bepaald bewustzijn hoe broos alles is.”

Dat dit soort verhalen over „waar we vandaan komen en waar we naartoe gaan” nu weer populair is, komt overigens niet alleen door de generatiewisseling in medialand, denken ze. De jaren tachtig zijn niet alleen een nostalgisch referentiekader. Bo Odar: „Het was de tijd van de ramp in kerncentrale Tsjernobyl. Van de angst voor een atoomoorlog. Dat gevoel dat er ons nu weer een Apocalyps boven het hoofd hangt is voor veel mensen heel reëel.” Friese vult aan: „We leven in onstabiele tijden. Er is meer dan ooit op alle fronten een angst voor het onbekende. Dat is ook de reden dat iemand als Trump in het Witte Huis terecht kon komen, of dat het nationalisme overal in Europa weer de kop opsteekt.” Ze haasten te zeggen dat het signaleren van die angst niet wil zeggen dat ze zelf heel somber van aard zijn. Dat ze zich zorgen maken over de wereld, wil niet zeggen dat ze hun geloof in de mens, of zelfs de vooruitgang verloren hebben. Maar voor een serie is dat dramatiseren van situaties waarin mensen de gevolgen van hun eigen handelen niet kunnen overzien natuurlijk ideaal. Friese: „Het is bijna een Griekse tragedie. Hoe breng je het noodlot in beeld? En wat zijn de emotionele gevolgen daarvan voor het individu?”

Dark is te zien op Netflix