Vleugellamme Tillerson houdt vol

‘Rexit’

Geen minister van Trump wordt zo ondermijnd als Rex Tillerson (Buitenlandse Zaken). Maar hij zit er nog steeds.

Tussen Trumps schoonzoon Jared Kushner (rechts) en minister Rex Tillerson (links) woedt een taaie machtsstrijd. Foto Drew Angerer/Getty

Hoe lang blijft Rex Tillerson nog bungelen? Ogenschijnlijk lijkt er niets aan de hand. Dinsdag landde de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken gewoon in Brussel, voor een paar dagen diplomatiek overleg. Tillerson sprak met NAVO-chef Jens Stoltenberg en zit dezer dagen aan bij toppen van de NAVO en de OVSE. Op de agenda: samenwerking met Europa, nucleaire proliferatie en de crises in Syrië en Libië.

Maar legt Tillerson ook gewicht in de schaal? Hebben de Europeanen iets aan gesprekken met een minister die volgens hardnekkige berichten een zeer slechte relatie met president Trump heeft, op zijn eigen departement geen gezag geniet, niet eens over het dossier Midden-Oosten gaat en wiens opvolger al klaar zou staan?

Vorige week berichtte The New York Times dat het Witte Huis een plan heeft klaarliggen om Tillerson aan de kant te zetten – Mike Pompeo, nu hoofd van de CIA, zou hem opvolgen. Tillersons vertrek zou slechts een kwestie van weken zijn.

Het nieuws werd ontkend door alle betrokkenen, maar zonder veel overtuiging. Trump verzond een tweet waarin hij schreef dat hij en Tillerson goed samenwerken, maar dat er maar één de baas is: de president.

Het was niet de eerste keer dat Washington zinderde van het gerucht dat Tillersons dagen als minister geteld zijn. In augustus doken berichten op dat Tillerson Trump eerder een „fucking moron” zou hebben genoemd, een randdebiel. Toen dit bekend werd, gaf Tillerson een persconferentie waarin hij bezwoer dat hij aan opstappen nooit had gedacht. Hij prees Trump omstandig, maar omzeilde de vraag of hij die kwalificatie had gebruikt. Tillersons woordvoerder zei later wel dat hij het niet gezegd had.

‘Rex verspilt zijn tijd’

Dat Tillersons opstappen steeds weer ter sprake komt is ondertussen niet verwonderlijk. Niemand in Trumps ministersploeg wordt zo publiekelijk vernederd door de president. Zegt Tillerson dat hij in „direct gesprek is” met Noord-Korea, dan twittert Trump dat „Rex zijn tijd verspilt als hij probeert te onderhandelen met Kleine Raketman”. Pleit Tillerson voor onderhandelen als Saoedi-Arabië een blokkade van Qatar instigeert, dan gooit Trump olie op het vuur door steun voor die blokkade uit te spreken.

Net als Trump komt Tillerson uit het bedrijfsleven: de Texaan werkte zijn leven lang voor ExxonMobil, waarvan tien jaar als CEO. Hij onderhandelde als baas van de oliegigant met tal van staatshoofden, ervaring in Washington had Tillerson evenmin als Trump toen die hem bij hun eerste ontmoeting de post van minister van Buitenlandse Zaken aanbood. Al snel bleken Trump en zijn minister het oneens op tal van cruciale dossiers, zoals het klimaatakkoord van Parijs, en het nucleaire akkoord met Iran.

Als voormalig zakenman lijkt Tillerson vooral uit op de continuïteit waar de oliesector prijs op stelt. Die instelling past slecht bij de opschudding die Trump tot nu toe over de hele wereld heeft gezaaid, of het nu via Twitter is of met zijn daden. De houding van Tillerson staat haaks op de America First-doctrine die Trump belichaamt en die zijn voormalig topstrateeg Steve Bannon en adviseur Stephen Miller voorstaan: buitenlandbeleid als zero-sum game, waarin de VS enkel de bovenliggende of de onderliggende partij kunnen zijn. Tillerson wil kortom bijstellen, waar Trump wil breken.

Het scherpst komt dit tot uiting in de taaie machtsstrijd tussen Tillerson en de schoonzoon en adviseur van de president, Jared Kushner. Terwijl Tillerson in zijn vorige leven met oliesjeiks aan tafel zat, kreeg de 36-jarige Kushner van zijn schoonvader het Midden-Oostendossier. Hij zou volgens Amerikaanse media de minister van Buitenlandse Zaken nauwelijks op de hoogte houden van zijn plannen.

Terwijl Tillerson deze week door Europa reist, staan Trump en Kushner mogelijk deze woensdag al op het punt een drieste stap te nemen die een schok door het Midden-Oosten kan sturen: de VS willen Jeruzalem erkennen als hoofdstad van Israël. De minister van Buitenlandse Zaken komt hier niet aan te pas; hij mag deze week hoogstens het Europese protest hiertegen aanhoren.

Uittocht

Tillersons positie wordt verder ondermijnd door de uittocht op zijn State Department, het gevolg van de opvatting in het Witte Huis dat het mondiale diplomatieke apparaat een vorm van geldverspilling is. Honderden ambtenaren en diplomaten hebben het ministerie verlaten, alleen al 48 ambassadeurschappen zijn vacant. „Ik ben de enige die ertoe doet”, zei Trump vorige maand in antwoord op een vraag hierover. Maar overal ter wereld klagen diplomaten dat op lagere niveau’s de contacten met de VS ingewikkeld en schaarser zijn geworden.

Wat evenmin helpt, is dat Tillerson de pers schuwt en soms blokkeert. Hij vliegt in een kleiner vliegtuig dan zijn voorgangers, zodat er minder plaats is voor pers. In Saoedi-Arabië was de Amerikaanse pers zelfs niet welkom bij een persbriefing. Op zijn eerste reis naar Azië mocht er één journalist mee, van een conservatieve website. Die interviewde de minister, die zich liet ontvallen dat hij helemaal geen zin had in de baan. Tillerson had zich erop verheugd na zijn pensioen tijd te kunnen doorbrengen met zijn kleinkinderen op zijn ranch in Texas, maar zijn vrouw zei dat hij de baan moest nemen.

Dat de minister de eer niet aan zichzelf houdt, kan ook pragmatische redenen hebben. Tillerson zou volgens Amerikaanse media de reorganisatie op het State Department willen voltooien. En de regering Trump zou niet binnen een jaar nog een kopstuk willen kwijtraken nadat eerder al een Nationale Veiligheidsadviseur (Michael Flynn), een chefstaf (Reince Priebus) en een topstrateeg (Steve Bannon) het veld ruimden.
De ‘Rexit’ lijkt daarmee niet direct aanstaande. Maar in februari kan dat anders zijn.

Correctie (8 december 2017): In een eerdere versie stond dat Tillerson een belastingkorting zou mislopen als hij binnen een jaar zou vertrekken. Dit blijkt evenwel niet met zekerheid te zeggen.