Pijnlijk mooi: 20 jaar kunst maken in de kliniek

Kunst en psychiatrie

‘Beautiful Distress’ toont het werk van kunstenaars die als tijdelijk in een psychiatrische instelling verbleven.

Marieke Zwart, 'Vellen', 2017 Foto Jan Adriaans

Twee mensen balanceren in een ongemakkelijke houding. Beiden staan op één been, de rechter reikt met haar handen naar de voet van de ander. De instabiele balans houdt maar kort stand. Zelfs als je weet dat deze video opgenomen is in een psychiatrische inrichting, is het moeilijk te zien wie van de twee patiënt is. Dit zou dagbesteding kunnen zijn, maar tegelijkertijd is het als kunstwerk een treffende verbeelding van de wankele balans tussen gekte en mentale gezondheid.

Kunstenaar Marieke Zwart maakte de serie video’s Balance Instructions for Two in de herfst van 2016, tijdens een verblijf van drie maanden op het terrein van Altrecht geestelijke gezondheidszorg in Den Dolder. Een dochteronderneming van Altrecht: Aventurijn, die zorg biedt aan zo’n 200 patienten, kwam de afgelopen maanden in het nieuws omdat de verdachte van de moord op Anne Faber in een van de klinieken verbleef.

Al twintig jaar werken er afwisselend iedere drie maanden andere kunstenaars als artist in residence op het terrein van de instelling in Den Dolder, in de kunstenaarsresidency van Stichting Het Vijfde Seizoen. Beautiful Distress Kunstmanifestatie toont nu een overzicht van hun werk, en dat van kunstenaars die een vergelijkbare residentie deden voor Stichting Beautiful Distress in het Kings County Hospital in New York, in een tentoonstelling verspreid over twee locaties in Amsterdam.

Met de kunstmanifestatie in Nieuw Dakota en De School willen de stichtingen het taboe op psychiatrie verkleinen. „Kunstenaars kunnen de belevingswereld van de patiënten invoelbaar maken,” vertelt Esther Vossen, curator van de tentoonstelling en directeur van Het Vijfde Seizoen. „Dat is hoognodig, want één op de vier Nederlanders krijgt met een psychische aandoening te maken.”

De tentoonstelling geeft een bont overzicht van de verschillende manieren waarop kunstenaars op de instelling reageerden. Kunstenaar Erik van Lieshout bouwde in 2001 een auto met een grote speaker op het dak, en reed daar onaangekondigd, luidruchtig mee rond over het terrein. „Tot hilariteit bij de patiënten. Behoorlijk provocatief ook, niet alle behandelaars waren er in eerste instantie blij mee,” zegt Vossen. Fransje Killaars verzamelde in 1999 de sigarettenpeuken op het terrein, om stil te staan bij het moment voor jezelf, dat besloten kan liggen in het roken. Frank Koolen bouwde in 2012 zijn Paviljoen, een buitenpodium waar patiënten konden optreden.

Vorige maand werd besloten dat Aventurijn naar aanleiding van het incident rond Anne Faber geen zware complexe patiënten meer opneemt, daarnaast werden de veiligheidsmaatregelen opgeschroefd. „ Ik vind het vervelend dat patienten hierdoor misschien minder vrijheden zullen krijgen,” vertelt Marieke Zwart. „Ik heb me tijdens mijn verblijf nooit onveilig of raar gevoeld.” De kunstenaars verblijven dag en nacht op het instellingsterrein. „Het kan kan soms best intensief zijn, maar ook heel inspirerend. De hele dag is je werkruimte open voor bezoek.”

Psychiatrische handboeken tot papier vermalen door patiënten Den Dolder met kunstenares Marieke Zwart.
Foto Jan Adriaans
Psychiatrische handboeken tot papier vermalen door patiënten Den Dolder met kunstenares Marieke Zwart.
Foto Jan Adriaans

Therapie

Kunstenaars maken tijdens hun residency een autonoom werk, vertelt curator Esther Vossen. „De kunstenaars zijn daar niet om creatieve therapie te verzorgen. Het gaat om de onafhankelijke visie van de kunstenaars.” Marieke Zwart gebruikte gezamenlijke bezigheden wel om in contact te komen met de patiënten. „Om de mensen goed te leren kennen is het prettiger om samen aan de slag te gaan.”

Zwart begon samen met de patiënten papier te maken. Een leuke bezigheid, met veel handwerk, maar voor Zwart ook een artistieke reactie op de omgeving waarin ze nu werkte. „Ik realiseerde me dat papier daar iets heel anders is dan in de kunstwereld: het bestaat uit verslagen, praktische documenten. Als het slecht met je gaat wordt er ineens heel veel opgeschreven.”

Uit papierresten van oude psychiatrische behandelboeken maakte Zwart samen met patiënten grote vellen nieuw papier, die opgehangen in zwarte metalen frames samen een serie sculpturen vormen, met de titel Vellen. De snippers zijn nog zichtbaar, soms leesbaar. „We hebben uit de restjes een nieuw vel papier gemaakt. Het is een chaos, maar misschien kun je er wel op tekenen nu.”

Beautiful Distress Kunstmanifestatie. Tentoonstellingen in De School t/m 23/12/17 en Nieuw Dakota t/m 7/01/18 in Amsterdam. Op 7/12 vindt in De School een symposium plaats. Inl: beautifuldistress.org.