Hoe verenigd is het Verenigd Koninkrijk nog?

Vanuit het hele land klinkt gemor over de Brexit-onderhandelingen. Premier May moet nu naar nog meer belangen luisteren.

Een pro-EU-demonstrant zwaait met de Europese vlag voor het Britse parlement. Foto Matt Dunham/AP

Met vage kreten („Brexit means Brexit”) en schimmige beloften („dat is onderwerp van onderhandeling”) wist Theresa May het afgelopen Brexitjaar de eenheid te bewaren. Toen maandag duidelijk werd dat de Britse premier bereid was Noord-Ierland een uitzonderingspositie te gunnen, schoot het plakband los. Vanuit het hele Verenigd Koninkrijk klinkt gemor.

1. Noord-Ierland

Uiteindelijk is het toch nog verrassend dat de Noord-Ierse unionisten op spectaculair onbehouwen wijze een driehoeksakkoord torpedeerden. Londen had duidelijk gemaakt dat Noord-Ierland wat betreft handelsregels op zou trekken met de EU. Dublin vond die toezegging voldoende, Brussel kon ermee leven.

Arlene Foster en haar Democratic Unionist Party, gedoogpartner van de regering van May, konden dat niet. Opmerkelijk, want de partij weet zelf hoe belangrijk soepele grenshandel is. In het verkiezingsprogramma noemt de DUP „met gemak handelen met de Ierse Republiek en de EU” een belangrijk beleidspunt. Ook wil de partij „een grens zonder wrijving”.

Dat is exact wat de Ierse en Britse regeringen trachtten te regelen. In plaats van mee te gaan in een akkoord, kiest de DUP vooralsnog vast te houden aan een ander belangrijk standpunt: de ondeelbaarheid van het Verenigd Koninkrijk. De navelstreng met Londen behouden is belangrijker voor stabiliteit dan economische voorspoed, redeneert de DUP.

2. Schotland

Toen Nicola Sturgeon lucht kreeg van de Noord-Ierse uitzonderingspositie, meldde ze zich op Twitter. Dat wil ik ook, maakte de Schotse premier duidelijk. Dat is niet alleen in het economische belang van Schotland, het is volgens haar ook wat de bevolking wil, aangezien 62 procent tijdens het referendum voor Remain stemde.

Sturgeon speelde de afgelopen maanden een bijrol: ze wist niet goed in Westminster het Schotse belang tot een grote zaak te maken, nadat haar Scottish National Party stevig zetelverlies leed in de verkiezingen van juni. De plannen voor een nieuw onafhankelijkheidsreferendum moesten in de koelkast, Sturgeon moest een toontje lager zingen.

Door de Noord-Ierse kwestie denkt de Schotse premier dat de deur weer op een kier staat. Ze voelt zich eveneens gesterkt door een recente peiling van Survation, waaruit blijkt dat 47 procent van de Schotten voorstander is van onafhankelijkheid, een stijging van 3 procentpunt vergeleken met de vorige peiling in mei.

3. Londen

De burgemeester van de economische en financiële motor van het Verenigd Koninkrijk pleit al langer voor een uitzonderingspositie. Londen moet in staat zijn een eigen migratiebeleid te voeren, opperde Sadiq Khan (Labour) al vorig jaar.

De grote banken in the City zullen eveneens blij zijn als zij na Brexit nog onderdeel zouden zijn van de Europese interne markt en douane-unie. Dat zou voor de Britse hoofdstad betekenen dat duizenden tot tienduizenden banen — veelal goedbetaald dus economisch belangrijk — behouden blijven.

De druk die het bedrijfsleven — banken incluis — op de regering van May uitoefent, is enorm. Ze willen niet alleen een zachte Brexit, ze willen snel duidelijkheid en een geleidelijke transitiefase om hun bedrijfsvoering aan te passen. Daarom was May gebrand in Brussel een akkoord te sluiten: de transitie komt pas ter sprake zodra de overige 27 EU-leiders unaniem tevreden zijn dat de gesprekken over de scheiding gevorderd zijn.

4. Westminster

De Britse regering hoopt deze week alsnog een Brusselse deal te sluiten. Dat zei Brexitminister David Davis dinsdag in het Lagerhuis. Davis legde eveneens uit, dat in geval van een handelsakkoord met de EU, het Verenigd Koninkrijk als geheel en niet louter Noord-Ierland „zich richt” op de regels van de interne markt. Zo kan, volgens de redenering van Davis, een harde grens met Ierland én een kloof met Noord-Ierland voorkomen worden. Zo moet zowel de Ierse regering in Dublin als de DUP in Belfast tevreden gehouden worden.

Hoe het Verenigd Koninkrijk dan voorkomt zonder zeggenschap EU-regels over te moeten nemen, is onduidelijk. Dat is een absoluut nachtmerriescenario voor Brexiteers. Gematigde Tories en Labour riepen de regering op een andere koers te varen: heroverweeg het pertinente besluit uit de douane-unie en interne markt te treden. Dat zou een besluit zijn waar hardliners bij de Conservatieven en de DUP zich onmogelijk achter kunnen scharen.

Toch is ook de Noord-Ierse macht in Westminster begrensd. Als de Noord-Ieren hun gedoogsteun intrekken, is de kans groot dat er nieuwe verkiezingen komen. Als Labour of de Tories een meerderheid behalen verliezen de Noord-Ieren hun machtsfactor. Ook kan May buiten de DUP om steun vergaren voor een Brussels akkoord. Labour en de Schotse Nationalisten zullen eerder geneigd zijn een dergelijk compromis te steunen, in ruil voor enorme concessies.

Theresa May riskeert dan een revolte binnen haar eigen partij, maar het kan zo maar de enige manier zijn om een keiharde ruzie-Brexit te voorkomen.