De laatste koning van Roemenië

Michael van Hohenzollern-Sigmaringen, (1921-2017) ex-vorst

Michael regeerde Roemenië van 1940 tot 1947, in onmogelijke omstandigheden. Een koning in oorlogstijd.

De Roemeense oud-koning tijdens een ceremonie in Londen in 2011. Foto Vadim Ghirda/AP

Hij werd koning op zijn vijfde, werd afgezet op zijn achtste, werd weer koning op zijn 18de en werd verdreven op zijn 26ste. Hij was tot zijn dood, deze dinsdag op 96-jarige leeftijd, een van de laatste nog levende staatshoofden uit de ‘Tweede Wereld’, zoals het blok van geïndustrialiseerde en communistische landen ooit heette. En hij was de afgelopen decennia de enige Europeaan die twee keer koning is geweest.

Michael van Hohenzollern-Sigmaringen, de enige zoon van kroonprins Carol, werd na de dood van zijn grootvader Ferdinand in 1927 koning van Roemenië omdat zijn vader (niet voor het eerst) afstand van de rechten op de troon had gedaan. Drie jaar later bedacht pa zich, hij keerde naar Roemenië terug, zette zijn zoontje van acht opzij en werd alsnog koning. Toen Roemenië in 1940 Transsylvanië, Bessarabië en de noordelijke Boekovina kwijtraakte als gevolg van respectievelijk een besluit van Hitler en Mussolini en het geheime Molotov-Ribbentrop-pact, hadden de Roemenen genoeg van Carol en volgde Michael zijn vader op.

Onmogelijke omstandigheden

De 18-jarige Michael was een onzekere, onrijpe jongen toen hij voor de tweede keer koning werd. Hij regeerde van begin tot eind, van 1940 tot 1947, in onmogelijke omstandigheden. Een koning in oorlogstijd, die volledig werd gedomineerd door sterke man Ion Antonescu. Hij moest aanzien hoe Antonescu de Roemeense soldaten aan de kant van de Duitsers als kanonnenvlees naar Oekraïne en de Kaukasus stuurde en hoe de Roemenen meewerkten aan de Jodenvernietiging in Bessarabië en de veroverde gebieden.

Het moment suprême in het leven van Michael kwam op 23 augustus 1944, toen hij, samen met twee adviseurs, een koninklijke coup pleegde. Hij liet Antonescu arresteren en sloot hem op in de kluis in het koninklijk paleis waar zijn vader tot zijn vlucht zijn postzegelcollectie bewaarde. Vervolgens stapte Michaels Roemenië over naar de geallieerden en verklaarde het Duitsland de oorlog.

De communisten hebben zich, toen ze eenmaal aan de macht waren, van die 23ste augustus meester gemaakt: het was hún coup geweest, het was een communistische staatsgreep, niet een van Michael. Tot de dood van Ceausescu in 1989 was die 23ste augustus de nationale feestdag van het communistische Roemenië. Een gestolen heldendaad.

Troonsafstand onder grote druk

De resterende drie jaar van zijn koningschap heeft Michael zich zonder succes verzet tegen de druk van de communisten en de Sovjet-Unie. Hij kon niet voorkomen dat 130.000 Roemeense soldaten alsnog naar Siberië werden gestuurd, hij moest instemmen met het aantreden van een pro-Sovjet-regering en een begin van het wegzuiveren van democraten en democratische partijen. Hij ging wel in staking: tussen augustus 1945 en januari 1946 weigerde hij decreten van de regering te ondertekenen. Maar hij gaf de boycot op onder druk van Sovjet-, Britse en Amerikaanse diplomaten. Michael had Antonescu afgezet om te voorkomen dat Roemenië een prooi van het Sovjet-leger zou worden. Maar gebrek aan hulp uit het Westen leidde na de oorlog tot hetzelfde resultaat.

Tot eind december 1947 hield de geïsoleerde Michael het vol. Toen de druk te groot werd – Stalin stuurde zelfs zijn hoofdaanklager van de stalinistische processen in de jaren dertig naar Boekarest om Michael weg te werken – trad hij, eind december 1947, af. Het paleis was, toen hij de oorkonde van zijn abdicatie tekende, door troepen van de communistische regering omsingeld en Michael werd bedreigd met geweld als hij niet zou tekenen. De oorkonde kwam later in een achterafhoekje van het nationaal museum te hangen.

De Roemeense voormalig koning Michael na de viering van het 60-jarig huwelijk van hem en zijn vrouw.Foto Mihai Barbu/Reuters

Een beetje houterige man

De tweevoudige ex-koning trok zich terug in Zwitserland, waar hij werkte voor een fabriek van vliegtuigonderdelen en als piloot. Hij kon vliegtuigen en auto’s uit elkaar halen en weer in elkaar zetten. Naar Roemenië keerde hij pas weer terug in 1992, na de val van het communisme. Toenmalig president Ion Iliescu was toen zo bang voor de menigten die de teruggekeerde ex-vorst trok, dat hij Michael geen tweede keer wilde toelaten. Toen hij door een foutje toch werd toegelaten liet Iliescu hem oppakken en het land uitzetten. Pas onder Iliescu’s opvolger Constantinescu kreeg Michael zijn nationaliteit, die de communisten hem in 1948 hadden afgenomen, terug.

Michael van Roemenië was een lange, vriendelijke man – vriendelijk maar altijd terughoudend en gereserveerd. Een beetje houterig, een beetje linkisch . Een melancholieke en introverte man. „Een geamputeerde ziel”, zei een van zijn vijf dochters eens. Zwijgzaam: „Ik heb geleerd te verzwijgen wat ik voel en te glimlachen naar wie ik haat”, zei hij eens.

Hoop op een herstel van de monarchie heeft Michael nooit meer gekoesterd. Hij zou ook niet meer in aanmerking zijn gekomen voor een nieuw koningschap: zijn vader was in 1920, een jaar voor Michael werd geboren, vader geworden van een buitenechtelijk kind en had dat later officieel erkend als zijn eerstgeboren zoon. De zoon van dat buitenechtelijke kind kwam in de jaren negentig als eerste in aanmerking voor de troonopvolging als Roemenië weer een monarchie zou worden. Michael vocht dat bij de rechter aan, maar verloor.

Deze necrologie is geschreven door Peter Michielsen, die van begin jaren 80 tot zijn dood in 2008 voor NRC schreef over de veranderingen in Midden- en Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie.

Correcties: in een eerdere versie van dit artikel stond dat Michael van Hohenzollern-Sigmaringen koning werd op zijn zesde, werd afgezet op zijn negende en weer koning werd op zijn 19de. Dit klopt niet. Hij was koning van zijn vijfde tot zijn achtste en daarna weer vanaf zijn 18de. Ook stond bij de tweede foto abusievelijk dat hij was gemaakt op de 60ste verjaardag van koning Michaels vrouw. Het was de viering van hun 60-jarig huwelijk. Tot slot werd hij in een eerdere versie aangeduid als het laatste nog levende staatshoofd uit de ‘Tweede wereld’. Ook dat klopte niet: de vroegere tsaar van Bulgarije Simeon van Saksen Coburg Gotha, is nog in leven.