Bij elke explosie dendert je stoel na

4D-bioscoop

Door een ‘vierde dimensie’ aan film kijken toe te voegen moet de wispelturige jeugd de bios weer ingelokt worden.

Publiek tijdens Star Wars: The Force Awakens in 4D. Foto Olivier Middendorp

Bioscoopstoelen wippen op en neer, rollen, bokken. Soms stuift er sneeuw voor het doek of ruik je brand. Als bloed uit afgehakte aliententakels in het gezicht van Star Wars-held Fin spat, voel je ook druppels. Deze woensdag doet het Zuid-Koreaanse 4DX-systeem nu ook zijn intrede in Nederland met een feestelijke voorstelling in de Rotterdamse Pathé De Kuip.

4DX biedt beweging, geur, wind, mist: 20 effecten die een ‘vierde dimensie’ aan de bioscoopbeleving toevoegen, zo heet het. Het systeem werd maandag getest in Pathé De Munt te Amsterdam, met de film Star Wars: The Force Awakens. Geen tassen voor de stoel, consumpties voor eigen risico en niet zomaar opstaan, luiden de instructies: de voetsteun van de stoel kan je lanceren. Als het licht uitgaat, voel je de Star Wars-mars van John Williams in je bilnaad vibreren. Bij schoten blaast lucht langs je nek, bij explosies flitst een stroboscoop en dendert de stoel nog even na. Het eerste ruimtegevecht moet nog beginnen.

Bioscoopketen Pathé combineert het nieuwe formaat met 3D en Dolby, dat geluid over de hele zaal uitsmeert. Op tickets komt een toeslag van 5 euro. Pathé draait in zijn eerste twee 4DX-zalen in Amsterdam en Rotterdam in december Star Wars: The Last Jedi en Jumanji. Slaat het aan, dan is de volgende stap zo’n vijf zalen, denkt directeur Dertje Meijer van Pathé.

Jong publiek

4DX, in een andere vorm al bekend van themaparken, haalt het pretpark de bioscoop binnen en lijkt vooral gericht op jong publiek, van groot belang voor ketens als Pathé. Een wispelturig publiek, verleid door games, Netflix en sociale media. In de VS stagneren bezoekcijfers van Hollywoodfilms. Meijer: „Het doel is mensen uit de huiskamer te lokken met zo’n ultieme beleving. Wij geloven in de gezamenlijke ervaring van de bioscoop.”

4DX combineert ideeën die al sinds de jaren vijftig circuleren. Toen sloeg de bioscoop aan het experimenteren onder druk van de televisie. Om iets unieks te bieden, verzon Hollywood 3D en later de megaschermen van Panavision. Gimmickmeester William Castle liet in 1959 bioscoopstoelen al vibreren bij horrorfilm The Tingler. In 1960 introduceerde Smell-O-Vision dertig geuren in de bioscoop: het sloeg niet aan. Ook Odorama, met ‘scratch-’n-sniff’-kaartjes, bleek een gimmick.

„U vergelijkt ons met scratch-’n- sniff? Ik ben een beetje beledigd”, zegt Theodore Kim, van het Koreaanse bedrijf CJ-4DPLEX, over de telefoon. „Maar inderdaad: toen was de uitdaging tv, nu moeten wij jongeren opnieuw uit hun cocon lokken. Weet u, een bioscoop is een doos. Het beeldscherm groeide en werd scherper, geluid verspreidde zich over de zaal. Stoelen bleven zo’n beetje hetzelfde, maar ook die kunnen helpen om je onder te dompelen in een alternatieve realiteit.”

Het Koreaanse bedrijf is onbedreigd marktleider in 4DX-technologie. Het is een dochter van de Koreaanse conglomeraat CJ, die ook films produceert en ’s werelds vijfde theaterketen bezit. In 2009 werd 4DX in Zuid-Korea geïntroduceerd: blockbuster Avatar bracht de doorbraak. Theodore Kim: „Daarna was de vraag hoe we 4DX wilden verspreiden. Wereldheerschappij leek wat ambitieus, dus kozen we voor franchises met lokale partners.”

'Koreaanse schommelstoelen'

Inmiddels is 4DX doorgedrongen in 48 landen in Azië, Zuid-Amerika, Oost-Europa en Noord-Amerika. West-Europa hobbelt daar achteraan. „Er was wat wantrouwen tegen onze ‘Koreaanse schommelstoelen’ ”, grapt Kim. „Koreanen weten iets van technologie, maar van film? Ze zagen 4DX als een hype.”

Bij Star Wars: The Force Awakens bewegen de stoelen soms met de held, soms met de camera mee. Bij inzoomen hel je voorover, maar als held Luke Skywalker eindelijk zijn opwachting maakt, kantel je licht achterover. Kim: „Dat versterkt anticipatie.”

Een eerste indruk: 4DX trekt de kijker niet zozeer dieper de film in, maar schept een extra laag sensatie, vooral rond het zitvlak. Een leuke ervaring, maar de sneeuw die door de zaal dwarrelt voegt weinig toe en de geuren zijn kunstmatig. Kim is kritiek gewend, vooral van regisseurs. „Die laten we vooraf de 4DX-ervaring voelen en dan komen ze met 50.000 voorstellen. We komen er dan wel uit.”