Stort dood van Saleh Jemen verder in chaos?

Jemen

Oud-president Saleh van Jemen is maandag gedood bij gevechten in de Jemenitische hoofdstad Sana’a. Zijn dood zal van grote invloed zijn op de al jaren durende oorlog in het land.

Houthi-strijders in de Jemenitische hoofdstad Sana’a vieren maandag de dood van oud-president Saleh die zich zaterdag in een televisietoespraak van hen afkeerde.Foto Khaled Abdullah/Reuters

De Jemenieten konden het maandag eerst niet geloven, maar enkele uren en overtuigende videobeelden later was het een feit: oud-president Ali Abdullah Saleh was dood, vermoord door de Houthi’s. Vreugde bij sommigen, verdriet bij velen. En vooral ook het onbestemde gevoel: wat nu? Iedereen voelt aan dat zijn dood van grote invloed zal zijn op het slepende conflict in Jemen.

Eerst een korte terugblik: de afgelopen tweeënhalf jaar bevocht de soennitische Saoedische coalitie in Jemen de shi’itische Houthi’s. Dat gebeurde vooral met luchtaanvallen. De Houthi’s werden gesteund door Ali Abdullah Saleh en legeronderdelen die hem trouw waren gebleven nadat hij in 2012 was afgezet. Waarom Saleh zich in 2015 achter de Houthi’s schaarde – die hij jarenlang had bevochten – blijft gissen. Ofwel Saleh dacht zelf dat hem dat de meeste populariteit onder de bevolking zou opleveren; populariteit die hem - of zijn zoon Ahmed - later weer aan de macht zou kunnen helpen. Ofwel, dit was een vooropgezet plan vanuit de Golfstaten (de Emiraten en Saoedi-Arabië voorop), die Saleh destijds met tegenzin uit de macht zetten. Mogelijk wilden zij Saleh (of zijn zoon Ahmed) al die tijd – of in elk geval de laatste tijd – het liefst terug in het zadel, omdat ze met hem beter uit de voeten konden dan met welk alternatief dan ook. De sterke Saleh hield het dichtbevolkte Jemen weliswaar straatarm, maar ook redelijk stabiel; precies hoe de Golf het graag ziet.

Mateloos populair

Wie het ook bedacht, de inschatting dat Saleh er populairder op zou worden, klopte. De man die tijdens de Arabische Lente nog door velen werd verguisd, werd weer mateloos populair. Dat gold juist niet voor de Houthi’s die hij steunde. Zij werden aanvankelijk welwillend ontvangen in Sana’a, dat teleurgesteld was in Salehs opvolger, maar boetten de laatste tijd sterk aan populariteit in. Van beloofde verbeteringen kwam niks terecht, corruptie vierde hoogtij, de lokale munt kelderde en er werden te pas en te onpas oorlogsbelastingen geheven. „We worden nu door twee kanten genaaid”, was wat Anoud Alanezi, inwoonster van Sana’a, er vorige week over zei.

Voor Saleh was het moment nu dan ook daar om zich van de Houthi’s af te wenden, en munt te slaan uit zijn hernieuwde populariteit. Dat deed hij afgelopen zaterdag in een televisietoespraak. Hij had het daarbij kunnen laten, en zich als derde alternatief voor de toekomst van Jemen kunnen presenteren. Hij zocht echter toenadering tot de Saoedische coalitie, die daar niet afwijzend tegenover stond (of het vooraf zo had bedisseld). Dat was Salehs ‘downfall’: meteen braken er gevechten uit tussen de Houthi’s en de troepen van Saleh. Resultaat: honderden burgerdoden, inclusief Saleh zelf dus op maandag. Zijn aanhang – waaronder familieleden die nog altijd sterke militaire posities bezetten – zal zijn dood waarschijnlijk willen wreken.

Loyaliteiten schuiven

Cruciaal op dit moment is de vraag of de aanhang van Saleh inderdaad bereid is te vechten tegen de Houthi’s, vorige week nog de vrienden, daarbij mogelijk gesteund door de Saoedi’s, vorige week nog de vijanden. Ja waarschijnlijk, want loyaliteiten schuiven in Jemen volgens het concept ‘de vijand van mijn vijand is mijn vriend’. Het zal dus vooral gaan om militaire slagkracht. Die stelt volgens Zayed Al Emad, inwoner van Sana’a, onder de aanhang van Saleh weinig voor. „Als Saleh troepen achter zich had gehad, was hij nu niet dood geweest”. De komende tijd zal blijken of die logica stand houdt, waarbij veel zal afhangen van de mate van Saoedische steun. Veel zal ook afhangen van de sterkte van de Houthi’s. Lukt het hen, nu zonder de steun van Saleh-gezinde legeronderdelen, om Sana’a in hun greep houden? En krijgen zij daarbij steun uit Iran? Iets wat door Teheran altijd is ontkend, maar de komende tijd wellicht duidelijker wordt.

Als het de Saleh-gezinden lukt om de Houthi’s onschadelijk te maken en uit Sana’a te verdrijven, dan leidt dat na het bloedvergieten tot het einde van het conflict. De Saoedi’s en hun bondgenoten zullen vervolgens streven naar snelle verkiezingen. Die worden dan gewonnen door Ahmed Saleh – de zoon van – die door Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten naar voren geschoven zal worden. „Laten we hopen dat het zo loopt”, verzucht Belqis Mohammed uit Sana’a, weliswaar geen fan van de Salehs, maar al helemaal niet van de Houthi’s. Zij is, zoals zoveel Jemenieten, vooral toe aan rust in haar land, desnoods maar weer onder een Saleh. Blijken de Houthi’s in staat terug te vechten, dan is het einde van de oorlog voorlopig nog niet in zicht.