Saleh, slachtoffer van zijn eigen machtslust

Ali Abdullah Saleh (1942-2017)

Afgelopen week keerde hij zich van de Houthi’s af en zocht hij toenadering tot Saoedi-Arabië. Het kostte hem zijn leven, door de Houthi’s.

Ali Abdullah Saleh, dan nog president van Jemen, zwaait naar zijn aanhangers Sanaa tijdens een bijeenkomst in 2011. Foto Muhammed Muheisen/AP

Gedood door de Houthi’s: het kan niet symbolischer. De man die Jemen veertig jaar in zijn greep hield, is uiteindelijk slachtoffer geworden van zijn eigen verdeel-en-heers-tactiek en machtslust.

Ali Abdullah Saleh, van 1978 tot 2012 president van Jemen, was de meester van de manipulatie. Hij koos onverminderd partij voor die Arabische kant waarvan hij dacht dat hij op dat moment de meeste kans op macht had.

Zo ook voor de Houthi’s, de shi’itische groepering die hij jarenlang bevocht, maar waarbij hij zich in 2015 aansloot toen buurland Saoedi-Arabië besloot hen te bevechten. Dit nadat ze de hoofdstad Sana’a hadden ingenomen. Het leverde hem ongekende populariteit op onder de Jemenitische bevolking. Die was hem de jaren daarvoor zat, maar waardeerden zijn oppositie tegen het gehate Saoedi-Arabië.

Afgelopen week keerde hij zich van de Houthi’s af – mogelijk omdat hij dacht hen niet meer nodig te hebben – en zocht hij toenadering tot Saoedi-Arabië. Het kwam Saleh duur te staan: de Houthi’s brachten hem om.

Alleen lagere school

Saleh werd geboren in een boerenfamilie in Beit al Ahmar, een dorp in de buurt van Sana’a. Zoals alle mannen in de familie werd hij militair. Zijn voorganger, Ahmed Al Qasimi, promoveerde hem in 1977 tot militair-gouverneur van Taiz, waar hij zich volgens hardnekkige geruchten vooral bezig hield met de lucratieve whisky-smokkel vanuit het socialistische Zuid-Jemen naar het noorden van het land.

Na de moord op Al Qasimi in 1978 werd Saleh de nieuwe leider van Jemen. Waarom en hoe juist hij aan de macht kwam is voor Jemenieten altijd een raadsel gebleven. Hussein Zabara (83), zoon van de voormalig grootmufti van Jemen, zag ze allemaal komen en gaan, van de laatste regerende imams tot Ali Abdullah Saleh. Hij weet het nog goed. „Op een dag werden we wakker en was Saleh plotseling de president. Hoe dat was gegaan, waarom ze hem hadden gekozen, geen idee, niemand kende hem.”

Niemand geloofde dat hij lang president zou blijven. Zijn voorgangers hadden het ook niet langer dan twee jaar volgehouden – vermoord, verdreven. Waarom zou het deze militair met alleen een lagere schoolopleiding wel lukken?

Oud-president Saleh tijdens een bezoek aan het Elysée in Parijs in 2006.Foto Patrick Kovarik/AFP

Omdat hij precies wist hoe zijn land in elkaar zat. Hij wist dat hij het met alleenheersen niet zou redden, dat hij te maken had met een tribale maatschappij waarin vrijwel iedereen wapens heeft. Hij begreep dat hij moest bemiddelen, verzoenen en bovenal uitdelen. Het idee: koester je vrienden en koester je vijanden nog meer.

In 1990 leidde hij Noord- en Zuid-Jemen naar de eenwording. Jemen leek een mooie toekomst tegemoet te gaan. Maar na een paar maanden maakte Saleh de fout tijdens de invasie van Koeweit de kant van Irak te kiezen. Saddam Hoessein en Saleh waren close – ‘kleine Saddam’, zo noemden Jemenieten hem. Saleh had zich misrekend. De Saoedi’s waren woedend toen hun ‘kleine’ zuiderbuur de kant van Irak koos en zetten honderdduizenden Jemenitische gastarbeiders de grens over. Dat scheelde Jemen gigantisch aan inkomsten, een groot probleem voor Saleh, die er een kostbare vorm van regeren op nahield.

De verhouding met de Verenigde Staten was op dat moment tot het nulpunt gedaald. Pas na 9/11 draaide Saleh op de hem kenmerkende wijze als een blad aan een boom om. Hij verklaarde zich bondgenoot in de strijd tegen het terrorisme. Dat legde hem geen windeieren. Er kwam voor miljarden aan Amerikaanse militaire hulp het land binnen: trainingen en wapens die Saleh volgens tegenstanders helemaal niet inzette tegen Al-Qaeda, maar tegen opstandelingen in het noorden – de Houthi’s – en in het zuiden. De dreiging van Al-Qaeda zou hij doelbewust in stand houden om verzekerd te blijven van steun.

Lees ook dit achtergrondverhaal: Oorlog maakt Jemen tot een hel op aarde

Niet ideologisch, niet religieus

Met zijn verdeel en heerstactiek hield Saleh het land jarenlang bijeen, geen sinecure in het intens verdeelde Jemen. Ook bracht hij enige mate van moderniteit. Scholen voor meisjes waren er niet begin jaren zestig, aan het einde van het tijdperk van de imams. Onder Saleh is dat ten goede veranderd. Hij was niet ideologisch en niet bijzonder religieus. Dat was een van de redenen dat het Westen hem zo lang de hand boven het hoofd hield tijdens de opstand van 2011-2012. „Ze hebben liever een duivel die ze kennen, dan een engel die ze niet kennen” zeiden veel Jemenieten destijds.

Hoewel Saleh toen vaak hard ingreep en honderden demonstranten liet doodschieten, bleef de internationale gemeenschap aarzelen hoe met hem om te gaan. Hij bleef er op hameren dat hij democratisch was gekozen en alleen via de stembus zou vertrekken.

Een foto uit 2010 die met het overlijden van Saleh veel wordt gedeeld: Ali Abdullah Saleh, toen nog president van Jemen, Muammar Gaddafi, toen nog de leider van Libië en Hosni Mubarak, toen nog de Egyptische president. Twee werden gedood, de derde vastgezet. Foto Asmaa Waguih/Reuters

Uiteindelijk werd door de Golf Samenwerkingsraad (GCC) een halfslachtig akkoord bedacht waaronder Saleh zijn macht moest afstaan. Er kwam een overgangsperiode en hij kreeg immuniteit van rechtsvervolging. Saleh trad vijf jaar geleden af, maar bleef achter de schermen altijd de manipulator die hij als president was.

Over Salehs privé-leven is weinig bekend. Hij hield zijn familie altijd buiten de schijnwerpers. Bekend is dat hij vier vrouwen heeft en veel kinderen. Een van hen is Ahmed, zijn oudste zoon.

Ahmed had jarenlang de leiding over de gevreesde elitetroepen en de Republikeinse Garde, en zou nog steeds een belangrijke – hoewel onduidelijke – militaire rol spelen. Ook werd Ahmed populair de afgelopen jaren – mogelijk onderdeel van zijn vaders masterplan. Want het tijdperk Saleh senior mag dan voorbij zijn, Saleh junior zou wel eens in de startblokken kunnen staan. Verdeel en heers, ook over het graf heen.