De wereld van het minuscule boekje is springlevend

Tentoonstelling Van het Onze Vader in zeven talen tot een pop-upeditie van A Christmas Carol: Museum Meermanno toont een overzicht van de allerkleinste boekjes.

Sommige miniatuurboekjes komen in adembenemende uitvoeringen in leer, met gouden slotjes en in cassette. Foto Frank Jansen

Miniatuurboekjes zijn ouder dan de boekdrukkunst. Ze bestonden al toen boeken nog met de hand werden geschreven. Het is kennelijk altijd aantrekkelijk geweest voor boekenmakers, lezers en verzamelaars om boekjes zo klein mogelijk te maken. Heel klein. Ambachtelijke juweeltjes zijn het, waarvan de allergrootste in een handpalm passen maar een deel veel kleiner is.

De wereld van de kleinste boekjes wordt bewoond door fanatieke binders, drukkers en verzamelaars. Dat die wereld springlevend is bewijst de expositie in het Haagse Museum Meermanno waar niet alleen exemplaren uit de eigen collectie te zien zijn, maar ook 155 inzendingen van een recente prijsvraag. Aan inzenders werd gevraagd de Engelse vertaling van Het eiland van Geert Mak in miniatuurboekvorm te gieten. De boekjes zijn qua vormgeving van zeer hoog niveau en dat typeert ook de liefhebbers ervan.

Haagse Dingen was aanwezig bij de uitreiking van de International Miniature Bookbinding Competition 2017.

Handzaam

Inzenders voor een prijsvraag werd gevraagd Het eiland van Geert Mak in miniatuurboekvorm te gieten. Foto Jos Uljee

Een miniatuurboekje moet zich houden aan de Bondy-norm, dat wil zeggen: het mag niet groter of breder zijn dan 3 inch, dat wil zeggen 7,62 centimeter. Louis W. Bondy (1910-1993) was een Londense antiquaar en een vooraanstaand maker en handelaar van miniatuurboekjes. In 1981 publiceerde hij een standaardwerk over het genre. Bondy werd geboren in Berlijn, maar moest na Hitlers aantreden vluchten voor de nazi’s omdat hij van joodse afkomst was. Zijn kleine miniatuurbibliotheek was het enige bezit dat hij gemakkelijk mee kon nemen.

De geest van Bondy waart rond in de zalen van Meermanno, waar de expositie Xtra small op één verdieping is ingericht. Miniatuurboekjes zijn qua ruimte niet veeleisend, dus er passen er gemakkelijk meer dan tweeduizend in drie zalen. Het miniatuurboekje was een aangename uitdaging voor de professionele drukker, een handzaam boekje om mee te nemen voor de reiziger, een vroom attribuut voor de gelovige en bijna altijd voor iedereen een leuk geschenk.

Het kleinste boekje

Ziedaar de verklaringen voor de populariteit van het kleine boekje. Voeg daarbij de zeer geringe oplages en de adembenemende uitvoeringen in leer, met gouden slotjes en in cassette, en de attractie voor verzamelaars is bijna vanzelfsprekend. Voor 1500 werden er dan ook al een honderdtal miniatuurboekjes gedrukt, met als sprekend voorbeeld het ABCdarium uit 1470. In 1673 vervaardigde Benedictus Smidt de bundel Bloemhofje, 14 bij 10 millimeter, meer dan twee eeuwen het kleinste gedrukte boekje ter wereld.

De periode eind 18de begin 19de eeuw waren hoogtijdagen voor het miniatuurboekje. De loden letter kon tot een afmeting van 2,5 punt worden teruggebracht en later zelfs tot 2 punt, driekwart millimeter dus. Een bijzondere collectie die op de expositie te zien is, is de Bibliotheca Thurkowiana met in totaal 1.515 miniatuurboekjes.

Microminiatuurboekjes

Een onderafdeling van de miniatuurboekjes zijn de microminiatuurboekjes, met bijvoorbeeld het Onze Vader in zeven talen. De uitdaging om woordenboeken, de bijbel of de grondwet in een miniatuurboekje af te drukken was sommigen niet genoeg. Het kon nog kleiner, nog pietepeuteriger, soms maar 5 bij 5 millimeter groot. En aan het vingerwerk dat vereist is voor het maken van een miniatuurboekje, voegde Tine Krijnen, een bekende naam in het wereldje, een dimensie toe. Zij maakte een pop-upeditie van A Christmas Carol van Charles Dickens. Het formaat van het boekje is dat van een behoorlijke postzegel en wie het boekje openslaat ziet driedimensionale tafereeltjes opstaan uit de bladzijden.

Tentoonstelling Xtra small. Miniatuurboekjes in Museum Meermanno, Prinsessegracht 30, Den Haag. T/m 18/2/2018. Open di-zo 11-17 uur. Inl: meermanno.nl