NS verliest, ongeacht de uitspraak

Terugblik Ondermijnende corruptie of onschuldige bedrijfstruc? Uit de zeven zittingsdagen in de rechtszaak over fraude bij NS blijkt dat het OM celstraffen wil voor NS-bestuurders, en advocaten een kansloze zaak zien.

De fraude in Limburg levert NS al 2,5 jaar lang ellende op. Foto Peter Hilz/Hollandse Hoogte

Het laatste woord was aan de verdachten. Het moet geen wedstrijdje ellende worden, zei René de B., voormalig regiodirecteur Limburg van vervoersbedrijf Veolia. Wat volgde maakt hem echter een goede kandidaat voor de hoofdprijs.

„Ik ben alles kwijt”, zei De B. met gebroken stem tegen de drie rechters in de rechtbank in Den Bosch. Huwelijk, baan, huis, auto. Hij woont in een dorp, mensen kennen hem. „Steeds weer mijn naam in de media, met foto erbij. Ik stond het vaakst in de krant, ik werd uitgescholden op straat. Je gaat compleet knock-out.”

Donderdag was de laatste van zeven zittingsdagen in de rechtszaak over de aanbesteding van het openbaar vervoer in Limburg. Ook de andere vijf verdachten vertelden over de „surrealistische voorstelling” of de „slechte film” waar ze sinds eind april 2015 in zijn beland. De persoonlijke gevolgen zijn groot, ook voor hun gezinnen. Een verhuizing naar het buitenland, een zoon die niet meer naar school durft. Allemaal zijn ze verbijsterd en verontwaardigd over wat hun ten laste wordt gelegd.

Het Openbaar Ministerie beticht zowel het bedrijf NS als de verdachten – vier NS-bestuurders onder wie oud-topman Timo Huges, de regiodirecteur en een zijdelings betrokken werkgever – van drie zaken. Bij de strijd om het binnenhalen van de Limburgse concessie – looptijd vijftien jaar, waarde ruim 2 miljard euro – hebben zij zich volgens het OM schuldig gemaakt aan schending van bedrijfsgeheimen, valsheid in geschrift en niet-ambtelijke omkoping.

In 2014 speelde de regiodirecteur, tot 1 mei 2014 in dienst bij Veolia, bedrijfsinformatie van Veolia door naar NS-dochters Abellio en Qbuzz. Veolia verzorgde tot eind 2016 het openbaar vervoer in Limburg. De informatie betrof productiviteit en efficiency, kosten en opbrengsten, ziekteverzuim. Om het concurrentiebeding van De B. te omzeilen werd volgens het OM een schijnconstructie opgezet bij een extern adviesbureau, waar contracten voor werden vervalst. De omkoping betreft de belofte van een baan bij NS in ruil voor de informatie.

Lees meer over de rechtszaak tegen NS en zes oud-directeuren: ‘Van een bedrijf als NS mag je voorbeeldfunctie verwachten’

Sociale desintegratie

Ernstige feiten, zeiden de twee officieren van justitie in hun slotwoord. Zij erkenden dat hun strafeisen – onder meer twaalf maanden cel voor Huges, tien maanden voor Abellio-directeur Jeff H., acht maanden voor regiodirecteur De B., 3 miljoen euro boete voor NS – zwaar zijn. Dat is gerechtvaardigd, vindt het OM, omdat fraude en corruptie zorgen voor „sociale desintegratie”.

Dit soort criminaliteit heeft volgens de officier een „norm-eroderend effect”. „Mensen gaan twijfelen over normen en verliezen hun vertrouwen in bedrijven en overheid. We moeten anderen weerhouden van zulke delicten en een voorbeeld stellen.”

Daar waren de advocaten, min of meer aangevoerd door Joost Italianer van NautaDutilh namens NS en Daan Doorenbos van Stibbe namens Huges, het niet mee eens.

De hele zaak is een farce, betoogden zij. De enige misstap is het overtreden van een concurrentiebeding en dat is geen strafbaar feit. Voor de verdediging is het onbegrijpelijk dat er überhaupt sprake is van een strafzaak. Normaliter is zoiets een zaak tussen werkgever en werknemer en wordt het civielrechtelijk afgehandeld. De staat kan daar buiten blijven.

Met spreken over ‘spionage’ maakt het OM de zaak veel te spannend, volgens de advocaten. Zeker, uit telefoontaps blijkt dat De B. wist dat NS hem niet wilde hebben „vanwege de toeristische fietsroutes in Limburg”. Maar het ging NS, Abellio en Qbuzz om iemand met kennis van het openbaar vervoer in Limburg, niet om iemand met kennis van de prestaties van concurrent Veolia. Verder had De B. een reële aanstelling, het was geen schijnconstructie. Heus, er was geen complot.

Topman en dochterbedrijf

Huges, inmiddels commercieel directeur bij logistiek dienstverlener H&S, heeft nog een andere verdedigingslijn. Kan hij als topman wel worden aangesproken op gedrag bij een dochterbedrijf? De zaak roept juridische vragen op over aansprakelijkheid van leidinggevenden in grote bedrijven. Huges zegt dat hij niet op de hoogte was van de details rond de aanbesteding. Anderen zeggen dat de aanbesteding wel degelijk ‘chefsache’ was. Het OM beschouwt Huges als ‘feitelijk leidinggevende’. Hij zou ondergeschikten onder druk hebben gezet om de aanbesteding hoe dan ook binnen te halen.

Lees hier de reconstructie die NRC maakte van de val van topman Huges: Opeens was zijn lot bezegeld

Twee tegen het OM gerichte troeven van de verdediging compliceren de taak van de rechtbank. Er blijkt geknoeid te zijn met een door de politie van Maastricht opgesteld proces-verbaal van een aangifte van Veolia. Het OM erkent de vervalsing. Daarnaast verklaart een op 21 november door het OM gepubliceerd persbericht de verdachten al schuldig. Dat is in strijd met de zogeheten onschuldpresumptie, zoals vastgelegd in artikel 6 van het EVRM, aldus Doorenbos.

De fraude in Limburg levert NS al 2,5 jaar lang ellende op. Doel van het binnenhalen van de concessie was het veilig stellen van het monopolie op het hoofdrailnet. Waarschijnlijk was dat ook gelukt zonder fraude. Nu moet NS concurrent Arriva naast zich dulden op het Limburgse spoor.

NS vreest afbrokkeling van de oude machtspositie. Voor misbruik van die dominante positie in Limburg kreeg het bedrijf in juni een megaboete van 41 miljoen euro van de Autoriteit Consument & Markt. De bezwaarprocedure tegen die boete loopt nog. Dat betekent opnieuw reputatieschade. Zelfs na de uitspraak in de strafzaak op 21 december is het Limburgse leed voor NS nog niet voorbij.