Het is erop of eronder voor een ordentelijke Brexit

Brexit-onderhandelingen

Om te kunnen gaan praten over de toekomstige handelsrelatie tussen de EU en het VK móet er over twee weken ‘voldoende vooruitgang’ zijn geboekt. Gaat dat lukken?

Foto Merlin Daleman

David Davis houdt ervan als Michel Barnier vakjes groen kleurt. Dat zei de Britse Brexitminister twee maanden geleden in een interview met deze krant . Als de hoofdonderhandelaar namens de Europese Commissie en zijn team in hun spreadsheets een deelonderwerp groen maken, betekent het dat er overeenstemming is. „Kijk eens hoeveel al ingekleurd is”, zei Davis.

Het is een mantra van de Britse onderhandelaars: voor zulke complexe onderhandelingen gaat het pijlsnel. Deels is het optimisme van de afgelopen maanden gemeend: op details is er overeenstemming. Deels is het spin: op de Europese top op 14 en 15 december moeten de overige 27 regeringsleiders het erover eens zijn dat de Brexitonderhandelingen ‘voldoende voortgang’ hebben geboekt om over de toekomstige handelsrelatie te kunnen gaan praten. De komende dagen worden dus cruciaal voor het Verenigd Koninkrijk.

Maandag luncht Theresa May met Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. Daar zal ze naar verwachting een verbeterd Brits voorstel doen. Daarna is het aan hoofdonderhandelaar Barnier om met een advies te komen: duim omhoog of duim naar beneden. Op de Europese top bespreken de 27 regeringsleiders dat advies en vellen zij een oordeel.

Volgens diverse Britse media is er een akkoord over de eindafrekening voor de Britten. Die kan oplopen tot 100 miljard euro. Lees daarover: Rekening Brexit veel hoger dan May eerder wilde betalen

De stroomversnelling waar de Brexitonderhandeling in beland is, neemt niet weg niet dat de gesprekken moeizaam verliepen. „Het beperkte begrip van Britse politici van hoe de EU werkt, was problematisch”, zegt Agata Gostyńska-Jakubowska, onderzoeker bij de Londense denktank Centre for European Reform.

Het ergerde de EU dat Britse diplomaten nauwelijks met oplossingen kwamen. De Britten vonden de Brusselse neiging in vastomlijnde processen te denken irritant. De grap van Davis over het kleurgebruik van Barnier is ook een sneer: de EU dwingt zelfs een flamboyante Franse politicus tot pietluttigheden.

De Britten, als ‘groot’ land, zien de EU door een intergouvernementele bril: de wil van de machtigste hoofdsteden is wet. Het gemeenschappelijke karakter van de Unie negeren ze. In plaats van aandacht te schenken aan de onderhandelingen, hoopte de Conservatieve Partij van Theresa May rechtstreeks zaken te doen met Bondskanselier Angela Merkel. Zij verwees de Britten terug naar Barnier, tot frustratie van de Britse regering.

„De lidstaten spraken samen af de onderhandelingen over te laten aan de Commissie. De overige 27 weten dat de Commissie er alles aan zal doen om de EU verenigd te houden en dat is in ieders belang”, concludeert Gostyńska-Jakubowska.

Foto Merlin Daleman

Deal in de maak

Toch lijkt een doorbraak in de maak. „Het wordt een intensieve week. Alles kan schuiven. Veel wordt strategisch gelekt. Ik denk dat ze eruit komen”, zegt Anand Menon, hoogleraar Europese Politiek aan King’s College in Londen.

Er liggen grote onderwerpen op tafel: geld, burgerrechten en de Noord-Ierse grens. Afgelopen week meldden Engelse kranten dat de Britten bereid zijn netto vijftig miljard aan de EU te betalen, verspreid over decennia, om aan hun financiële verplichtingen te voldoen.

Ook werd gelekt dat er voortgang is ten aanzien van de Ieren. De Ierse premier Leo Varadkar dreigt met een veto als de Britten niet met plannen komen over hoe de grens, bron van zoveel conflict, ‘onzichtbaar’ te houden.

Diplomaten zouden werken aan een formulering waarmee de Britten toezeggen dat Noord-Ierland grotere autonomie krijgt om standaarden en keurmerken zelf te bepalen. Zo kan handel moeiteloos de grens over, zonder dat de Britse provincie op grotere afstand komt van het Verenigd Koninkrijk. Dat is een absoluut breekpunt voor de Democratic Unionist Party, de Noord-Ierse unionisten die gedoogsteun verleent aan de minderheidsregering van Theresa May in Westminster. Menon: „De grenskwestie is het meest weerbarstige onderwerp. Dit is zo gevoelig dat economische en politieke ratio niet automatisch winnen.”

Niets ligt vast totdat alles vastligt.

De rechten van EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en vice versa zijn eveneens een beladen thema. Dit gaat over de levens, banen, plannen en toekomst van circa 4,5 miljoen mensen. Veel is al geregeld, maar enkele ideologische punten zijn onderwerp van discussie, zoals de vraag of EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk naar het Europees Hof van Justitie kunnen om hun rechten op te eisen, zodat de rechten van EU-burgers overal gelijk blijven.

Britse onderhandelaars zien dit als neokolonialisme, alsof de rechtsbescherming van Britse hoven tekortschiet. EU-expert Gostyńska-Jakubowska: „De grote vraag is of onderhandelaars hier nu een oplossing voor moeten vinden. De overkoepelende eis is dat er sprake is van voldoende voortgang. Dat is een politiek begrip. De regeringsleiders kunnen oordelen dat er genoeg progressie is, terwijl een aantal wezenlijke zaken nog open staan.” Hoogleraar Menon: „Dit is niet het moment voor definitieve akkoorden. Dat komt pas aan het einde van de Brexitonderhandelingen volgend jaar. Niets ligt vast totdat alles vastligt.”

Foto Merlin Daleman

Toekomst nog ingewikkelder

In het Verenigd Koninkrijk krijgt premier May meer ruimte om concessies te doen. Hardliners als de ministers Boris Johnson en Michael Gove hielden zich deze week gedeisd toen bekend werd dat May tientallen miljarden euro’s meer wilde betalen voor de Brexit. Menon: „Binnen haar partij ziet men dat de druk enorm is. Ze krijgt meer steun.”

De Tories zien dat ze ondanks een jaar vol blunders in de peilingen amper achterliggen op Labour. Gerust zijn de Conservatieven niet, de gedoogsteun van de Noord-Ieren blijft een wankele constructie, maar de blinde paniek is verdwenen.

Als de regeringsleiders groen licht geven op hun top, zal gesproken worden over de twee tot drie jaar na Brexit. Vanaf maart 2019 is een geleidelijke overgang nodig om economische en bestuurlijke stabiliteit te waarborgen. De Britten moeten bijvoorbeeld toezichthouders oprichten om zaken te controleren die nu Europees geregeld zijn. Bedrijven hebben tijd nodig om te schakelen.

Het probleem is dat niemand weet hoe zo’n transitiefase, met één been in en één been uit de EU, werkt. Het is nog nooit gedaan. Hoogleraar Menon: „De EU is een legalistische instantie. Het EU-verdrag spreekt over de rechten en plichten van lidstaten, niet van oud-lidstaten of transitielanden.” Kan een bedrijf in Manchester tijdens de overgangsfase nog handelen met een klant in Seoul op basis van de voorwaarden van het vrijhandelsverdrag tussen EU-lidstaten en Zuid-Korea? „Dit moet gedetailleerd geregeld worden, anders oordeelt het Europees Hof dat de situatie ongeldig is”, zegt Menon.

De Ieren vrezen dat de Brexit leidt tot herinvoering van de grenscontroles tussen Ierland en Noord-Ierland. Lees daarover: de vette Ierse eend is nu al de dupe van Brexit

Nog altijd zien de Tories het doel van de onderhandelingen anders dan de EU. Oud-partijleider Ian Duncan-Smith vond een betaling van tientallen miljarden aan de EU te billijken, in ruil voor gunstige handelsvoorwaarden met de EU in de toekomst. Hier botst het Britse transactionele denken met de Europese procedurele instelling. Gostyńska-Jakubowska: „De EU vindt dat de geldkwestie losstaat van een handelsovereenkomst.”

Het gevaar is dat de Tories gefrustreerd raken en opnieuw dreigen de onderhandelingen te staken. De leuze ‘no deal is better than a bad deal’, doet dan zijn herintrede, met alle paniek die door Britse concessies nu bezworen kan worden.

Bovendien verschillen de inzichten over hoe de toekomstige handelsrelatie eruit moet zien. Premier May wil een handelsverdrag dat verder gaat dan alles tevoren, om zo nauw mogelijk bij de Europese interne markt te blijven, maar zonder lasten als die van vrij verkeer van personen.

De EU vindt dat de Britten kunnen kiezen uit bestaande modellen. Een beperkter handelsverdrag zoals de EU met Canada heeft – dan behouden ze controle over de grenzen. Of ruime toegang tot de interne markt, zoals Noorwegen en Zwitserland – dan moeten ze vrij verkeer accepteren.

Hoogleraar Menon denkt dat de Britten zich verkijken, als ze denken dat de handelsbesprekingen makkelijk zijn. Het exitakkoord treedt, hoe dan ook, in maart 2019 in werking. Dan hebben de Britten al concessies gedaan over het geld. Een eventueel handelsakkoord zal pas jaren later klaar zijn. „De enige troef is dan vergeven”, zegt hij. Menon bespeurt weinig animo in de EU voor vrijhandelsakkoorden. De deal met Canada werd bijna geblokkeerd door het Waalse parlement. De ophef over Amerikaanse chloorkippen was groot. De Britse hoogleraar betwijfelt of Europese politici zich er hard voor zullen maken. „Na Brexit zijn wij geen prioriteit meer.”

Lees ook het interview met de Ierse minister van Buitenlandse Zaken Simon Coveney: ‘Wij willen duidelijkheid van de Britten over onze grens met Noord-Ierland’