Hoe kreeg Praljak het gif de rechtszaal in?

Joegoslaviëtribunaal

De zelfdoding van oorlogsmisdadiger Praljak in de rechtszaal is de derde waarmee het tribunaal geconfronteerd wordt. Is de beveiliging wel goed genoeg?

Het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag Foto Robin Utrecht/ANP

Drie zelfmoorden voor een zeer goed beveiligd tribunaal, hoe is dat mogelijk? Woensdag benam de veroordeelde oorlogsmisdadiger Slobodan Praljak (72) zich in de rechtszaal en voor het oog van de camera’s het leven, door een flesje gif leeg te drinken. Het is het derde geval van zelfdoding in het bijna 25-jarige bestaan van het Joegoslavië-tribunaal.

In 1998 pleegde de 48-jarige Kroatisch-Servische Slavko Dokmanovic zelfmoord in zijn cel, op de avond voor hij zou worden veroordeeld. Dokmanovic, die terechtstond voor zijn betrokkenheid bij de massamoord in 1991 in het Kroatische stadje Vukovar, leed aan depressies en stond onder behandeling van een psychiater die hem indertijd „psychisch helemaal in de war” noemde. Hij stond, na een eerdere mislukte zelfmoordpoging, ruim twee maanden onder streng toezicht: het licht van zijn cel bleef aan en er stond voortdurend een videocamera op hem gericht. Dit toezicht werd later opgeheven toen zijn Servische psychiater verklaarde dat hij niet langer suïcidaal was.

Toen hij zich vervolgens toch het leven benam, wees intern onderzoek uit dat de staf van de gevangenis niets te verwijten was. Desondanks leidde Dokmanovic’ dood in Servische media tot speculaties dat hij vermoord zou zijn.

In 2006 volgde de Kroatisch-Servische politicus Milan Babic. Hij zat dertien jaar in detentie op een geheime locatie waar hij elk half uur werd gecontroleerd. Hij zat apart omdat hij getuigde tegen medeverdachten en zich daardoor onveilig en bedreigd voelde door andere gevangenen, die hem als een verrader beschouwden. De dag van zijn dood bevond hij zich in het complex in Scheveningen, omdat hij de volgende dag zou getuigen tegen een medeverdachte. Hij liet een afscheidsbriefje na aan zijn vrouw. In Servië werd indertijd woedend gereageerd op zijn dood.

Waarom Praljak koos voor zijn dramatische einde, blijft een raadsel. Zijn advocaat Natacha Fauveau Ivanovic zei tegen BBC te geloven dat haar cliënt tot zijn daad kwam omdat hij geloofde in zijn onschuld, maar, zo voegde zij daaraan toe: „Wát er is gebeurd is voor mij belangrijker dan waaróm hij het heeft gedaan.”

Het Joegoslavië-tribunaal houdt eind dit jaar weliswaar op te bestaan, maar het antwoord op die vraag is van belang voor de toekomstige beveiliging rond VN-tribunalen en detentiecentra. Volgens betrokkenen bij het tribunaal is de beveiliging streng, zowel in de Scheveningse Detention Unit, waar Praljak en andere verdachten vastzitten, als op het terrein van het Joegoslavië- tribunaal, dat onder gezag valt van de VN.

Advocaat Göran Sluiter, die de veiligheidssituatie rond het Joegoslavië-tribunaal en het Internationaal Strafhof goed kent, noemt de situatie in de Detention Unit ‘bijzonder’. „Als je binnenkomt, moet je door de Nederlandse beveiliging via een poortje en een scanner, net als op een vliegveld. Daarna volgt een beveiligingscheck door de VN en het Strafhof.”

De scanapparaten staan behoorlijk streng afgesteld, waardoor ook bijvoorbeeld schoenen met metalen componenten de apparaten doen afgaan. „Ik draag daarom altijd speciale gevangenisschoenen”.

Ook op het terrein van het tribunaal aan het Haagse Churchillplein waar de zittingen plaatsvinden, is de beveiliging streng. Daar is het tribunaal, en dus de VN, verantwoordelijk voor wie en wat er binnenkomt en uitgaat. De Amerikaanse advocaat Peter Robinson, die de Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic bijstaat, noemt de beveiliging rondom het tribunaal en het detentiecentrum buitengewoon streng. „Ik heb hier al meer dan vijftien jaar mee te maken. Het zou me erg verbazen als daarin ergens een zwakke plek zou zitten.”

Niettemin is er een moment waarop verdachte en advocaat elkaar ontmoeten, in een holding cell voorafgaand aan de zitting, vertelt Robinson. In principe is het mogelijk daar iets uit te wisselen. Ook volgens Sluiter valt niet uit te sluiten dat iemand verboden substanties meeneemt. De advocaat ziet vooralsnog geen aanleiding om te concluderen dat de beveiliging niet in orde was. „Als iemand vastbesloten is om zelfmoord te plegen, is er altijd een manier.”

Dat denkt ook Robinson. „Het gaat om verdachten die weinig vertrouwen hebben in deze rechtbank en hun situatie vaak als uitzichtloos beschouwen.” Drie zelfmoorden vindt hij dan ook geen buitengewoon hoog getal. „Hier in de Verenigde Staten gebeurt het vele malen vaker dat verdachten zichzelf in hun cel weten om te brengen. Als mensen zoiets echt willen, slagen ze daar altijd in.”

Het overlijden van verdachten, hetzij door zelfmoord of door andere omstandigheden, geeft vrijwel altijd aanleiding tot geruchten, zeker op de Balkan waar misdadigers zoals Praljak door sommigen nog als held worden gezien. Neem de dood van de Servische oud-president Slobodan Milosevic, die terechtstond voor genocide en in 2006 in zijn cel overleed aan een hartaanval. Nog altijd doen complottheorieën de ronde dat hij vermoord zou zijn. Ook het overlijden van getuige-deskundige Dusjan Dunjic in 2016 in het Haagse Crown Plaza Hotel- een natuurlijke dood zo werd later vastgesteld – leidde tot speculaties dat er sprake zou zijn van moord.

Correctie: in een eerdere versie van dit stuk werd de advocaat van Praljak abusievelijk Natacha Gaveau Ivanovic genoemd.