De Russische minister, de topman en een koffertje

Steekpenningen De Russische minister van Economische Zaken staat terecht wegens corruptie. Hij werd opgepakt met een koffertje vol cash – maar was hij daarvan op de hoogte?

De Russische minister van Economische zaken, Aleksej Oeljoekajev, zou 2 miljoen dollar aan steekpenningen hebben ontvangen. Foto Ivan Sekretarev/AP

Stel je eens voor: minister van Economische Zaken Eric Wiebes eist 2 miljoen dollar aan steekpenningen van de hoogste baas van Shell, Ben van Beurden. Die besluit niet te betalen, maar een valstrik te leggen in samenwerking met de AIVD. Wiebes wordt naar het hoofdkantoor van Shell gelokt. Als hij met een koffertje vol contanten naar buiten loopt, wordt hij opgepakt.

In een Nederlandse setting is het scenario nauwelijks voor te stellen. Maar ook in Rusland is de zaak tegen minister van Economische Zaken Aleksej Oeljoekajev er één zonder precedent.

Bijna wekelijks komen er nieuwe, bizarre details naar buiten. Dat ex-minister Oeljoekajev tijdens zijn huisarrest zo ongeveer het volledige werk van schrijver Anton Tsjechov heeft gelezen. Dat 2 miljoen dollar cash ruim 20 kilo weegt. Dat het smeergeld ter sprake zou zijn gebracht in India, tijdens een potje biljart.

Op 14 november 2016 werd de Russische minister van Economische Zaken aangehouden op het moment dat hij het hoofdkantoor van de Russische oliegigant Rosneft verliet. Volgens de machtige baas van Rosneft, Igor Setsjin, had Oeljoekajev zich schuldig gemaakt aan corruptie. Het bewijs had Setsjin zelf georganiseerd, in samenwerking met het hoofd beveiliging van Rosneft en de Russische geheime dienst FSB. De telefoon werd afgeluisterd, en er waren microfoons in Setsjins kantoor. Het handvat van het koffertje dat de minister van Setsjin in handen kreeg gedrukt, was ingesmeerd met onzichtbare inkt.

De aanhouding van Oeljoekajev schokte Rusland: de liberale minister van Economische Zaken gold als een integer man – in tegenstelling tot Igor Setsjin. De baas van Rosneft kent president Vladimir Poetin nog uit Sint-Petersburg, was jarenlang hoofd van de presidentiële administratie en vice-premier. „Je bent niet goed bij je hoofd (...) als je Rosneft bedreigt en 2 miljoen afperst van Igor Ivanovitsj Setsjin, een van de machtigste mannen van het land”, zei Aleksandr Sjochin, de voorzitter van de Russische werkgevers.

Lees ook dit profiel van Igor Ivanovitsj Setsjin: De Darth Vader van de olie-industrie

Een afgesloten koffer

De beschuldiging draait om de privatisering van oliebedrijf Bashneft, vorig jaar. De Russische overheid zat krap bij kas. En Rosneft wilde het bedrijf uit Basjkirië met zijn grote oliereserves graag inlijven. Enige probleem: Rosneft is in handen van het staatsbedrijf Rosneftegaz. Een staatsbedrijf dat een staatsbedrijf overneemt – dat kun je moeilijk privatisering noemen. Minister Oeljoekajev sprak er openlijk zijn afkeuring over uit. Maar Economische Zaken keurde de overname goed, en de deal ging door.

Volgens Setsjin wilde Oeljoekajev daarvoor worden beloond. Tijdens een conferentie in India zou de minister tijdens een onderonsje Setsjin twee vingers hebben voorgehouden: 2 miljoen dollar. Oeljoekajev ontkent dat ten stelligste. Volgens de minister zou Setsjin hebben gezegd: „Ik trakteer je op wijn die je nog nooit hebt geproefd.” Hoewel er journalisten in de buurt waren, heeft niemand het gesprek gehoord – dat heeft Setsjin ook zelf verklaard tegenover de politie.

Ook over de overhandiging van de steekpenningen op 14 november staan de lezingen lijnrecht tegenover elkaar. Vaststaat dat Setsjin aan de minister een afgesloten koffertje gaf en een sleutel. Volgens de topman van Rosneft wist Oeljoekajev dat daar 2 miljoen dollar in zat. De minister zegt dat hij dacht het ging om de wijn die Setsjin had beloofd.

Telefoontaps en een geluidsopname van de ontmoeting – zowel het transcript als de tapes zijn uitgelekt – leveren geen uitsluitsel over wat er is gebeurd. Setsjin verontschuldigt zich dat het allemaal zo lang heeft geduurd. „Ze hebben het bedrag bij elkaar”, zegt hij. „Hier pak aan.” En even later: „Hier heb je de sleutel voor het geval dat.”

Volgens Setsjin sprak hij over het smeergeld. Oeljoekajev zegt dat hij dacht dat Setsjin doelde op de financiering van de overname van Bashneft. Daarna praten de mannen kort over de ontwikkelingen in de olie-industrie. Setsjin zorgt ervoor dat Oeljoekajev behalve de koffer een mandje met gedroogde worst mee krijgt – het traditionele relatiegeschenk van Rosneft.

Lees ook: Aanhouding van Russische minister duidt op spanningen in regime Poetin

Overtuigd van goede afloop

Geen getuigen en een onduidelijke band: het ‘harde’ bewijs in de zaak-Oeljoekajev zal vooral moeten komen van Setsjin zelf. Maar tot nu toe heeft Setsjin zich niet verwaardigd te verschijnen in de rechtszaal – ondanks herhaalde oproepen daartoe. Afgelopen maandag liet de Rosneft-topman voor de vierde maal verstek gaan. Een verzoek van de verdediging om Setsjin opnieuw op te roepen werd door de rechtbank verworpen. Daarna blokkeerde de verdediging het voorstel van de aanklager om de verklaringen van Setsjin dan maar voor te lezen – in Rusland moeten beide partijen daarmee instemmen. Dit betekent dat de rechtbank in zijn vonnis de verklaring niet mag gebruiken, zo zeiden experts tegen de Russische afdeling van de BBC.

Oeljoekajev lijkt overtuigd te zijn van een goede afloop. Afgelopen maandag zei de minister – gekleed in een hip zwartleren jack – nogmaals onschuldig te zijn. Setsjins verklaring noemde hij „bewust leugenachtige laster”.

    • Steven Derix