Turken smullen van proces in VS dat Erdogan nerveus maakt

Rechtszaak

Goudhandelaar Zarrab is bereid in New York te getuigen over geheime olieleveranties uit Iran.

De Turkse president Erdogan groet parlementsleden van zijn partij tijdens een bijeenkomst op 28 november in Ankara. Foto Reuters

Sinds maandag is een brisante rechtszaak in New York het gesprek van de dag in Turkije. In theehuizen en kroegen, op televisie en sociale media, wordt elke ontwikkeling uitgebreid besproken. De zaak heeft alle ingrediënten van een Turkse tv-serie: drama, familieperikelen, politieke intriges, en verrassende plotwendingen. In dit geval speelt het verhaal zich echter niet af aan het hof van een Ottomaanse sultan, maar binnen de regering van president Recep Tayyip Erdogan.

De hoofdrol wordt vertolkt door de Turks-Iraanse goudhandelaar Reza Zarrab, een vertrouweling van Erdogan in de tijd dat die nog premier was. Volgens de Amerikaanse aanklagers was Zarrab de spil in een omvangrijk complot om de economische sancties tegen Iran te ontduiken. Hij zou voor miljarden dollars aan Iraanse olie hebben gekocht, die hij betaalde door goud naar Iran te smokkelen. Turkse ministers en een staatsbank zouden hebben geholpen bij de zwendel.

Bom onder relatie met VS

Het proces is politiek dynamiet, zowel in Turkije als internationaal. De mogelijke gevolgen blijven niet beperkt tot de positie van Erdogan, de stabiliteit van Turkse banken en in het verlengde daarvan de Turkse economie. De zaak kan ook een nieuw licht werpen op de relatie tussen Turkije en Iran, en een bom leggen onder de toch al gespannen verhoudingen tussen Turkije en de VS.

Volgens de aanklacht heeft Zarrab miljoenen dollars aan steekpenningen betaald aan bestuurders van Halkbank en diverse Turkse ministers. De zaak telt negen beklaagden, onder wie de toenmalige Turkse minister van Economische Zaken. Erdogan zelf staat niet terecht, al suggereert de aanklacht wel dat hij wist van de zwendel. De meeste verdachten worden overigens bij verstek berecht. Alleen Zarrab en de Turkse bankier Mehmet Hakan Atilla zitten vast.

Tot voor kort was Zarrab de hoofdverdachte. Maar deze week bleek dat hij een deal heeft gesloten: strafvermindering in ruil voor een schuldbekentenis en een getuigenis tegen Atilla. „Zarrab gaat het verhaal vertellen uit de eerste hand, hoe hij het heeft beleefd”, zei aanklager David W. Denton Jr. dinsdag. „Het bewijs gaat fraude van mondiale proporties onthullen, (…) die werd afgedekt door ministers in Turkije en Iran.”

Erdogans persoonlijke bemoeienis met de zaak suggereert dat hij zich grote zorgen maakt. Aanvankelijk dacht hij de Amerikanen ervan te kunnen overtuigen de aanklacht in te trekken. Maar diverse gesprekken met president Obama en diens opvolger Trump leverden niets op.

De afgelopen weken heeft Erdogan alles gedaan om het vertrouwen in de rechtsgang te ondermijnen. Hij presenteert het proces als een complot van de Gülenbeweging, die samenspant met de Amerikaanse autoriteiten om hem ten val te brengen. „Toen hun complot in Turkije faalde, hebben ze eenzelfde complot in de VS opgezet”, zei hij in het parlement. „Onder het mom van de rechtsstaat is er een grote val gezet voor ons land.”

Dit argument vindt weerklank in Turkije. Sinds de mislukte coup van vorig jaar worden de VS gezien als de grootste bedreiging voor Turkije. Volgens een opiniepeiling denkt 79 procent van de Turken dat de VS de coup steunden. Dit sentiment wordt gevoed door complottheoriën in Turkse media, en door de Amerikaanse weigering Gülen uit te leveren.

Volgens Erdogan is de zaak gebaseerd op bewijsmateriaal dat door Gülenisten binnen de Turkse politie en justitie is verzameld. Het gaat om documenten en afgeluisterde telefoongesprekken die eind 2013 de basis vormden voor een onderzoek naar corruptie in de Turkse regering. Het leidde tot de arrestatie van 52 mensen, onder wie Zarrab en diverse ministers. Erdogan reageerde door honderden politieagenten en aanklagers van de zaak te halen of te ontslaan.

Miljoenen aan smeergeld

Aanklager Denton zei dinsdag dat Zarrab tijdens het proces zal onthullen hoe het onderzoek van de Turkse politie met behulp van smeergeld in de doofpot is gestopt. „Dezelfde Turkse functionarissen hebben Zarrab geïnstrueerd nog meer geld aan de rechters te geven, miljoenen en miljoenen aan smeergeld, zodat alles van tafel zou worden geveegd.” Maar terwijl de Turkse zaak een stille dood stierf, opende de FBI zijn eigen onderzoek naar de zwendel.

De Turkse autoriteiten en regeringsgezinde media pogen niet alleen twijfel te zaaien over het bewijsmateriaal. De aanklagers en rechters in de zaak worden stelselmatig afgeschilderd als Gülenisten. De pogingen om de politieke schade in Turkije te beperken lijken vooralsnog succesvol. Vrijwel alle grote kranten en tv-zenders zijn op de hand van de regering en besteden amper aandacht aan de zaak.

De zaak vormt vooral een gevaar voor de Turkse economie, die sterk afhankelijk is van buitenlands geld. Als het tot een veroordeling komt, en de Amerikaanse autoriteiten leggen boetes of sancties op aan Turkse banken, kan er een crisis uitbreken. Ankara schildert de zaak daarom af als een aanval op de eigen economie.

    • Toon Beemsterboer