Amateur-kiekjes geven walvishaai gezicht

biologie

De walvishaai is de grootste haaiensoort ter wereld. Dankzij (toeristen)foto’s weten we nu ineens veel meer over deze mega-haai.

Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in een Australische databank zijn opgenomen. Foto Aimee Jan

Een walvishaai met de code A-103 zwemt al minstens 21 jaar bij het Australische Ningaloo-rif. Zijn soortgenoot BZ-011 is al 15 jaar vaste gast voor de kust van Belize – en nergens anders. Maar A-424 dook op bij Australië én 2.700 km verderop, in Indonesië. Dat blijkt uit een database met ruim 30.000 foto’s van de haaien, verzameld vanaf 1992 door enkele wetenschappers maar vooral door toeristen in 54 landen.

Deze ‘burgerwetenschap’ heeft veel nieuwe details onthuld over de leefwijze van de walvishaai (Rhincodon typus), de grootste haaiensoort ter wereld. Zo migreren de reuzenvissen veel minder dan gedacht. Op sommige plekken zie je vooral mannetjes, op andere bijna alleen vrouwtjes, schrijven Australische onderzoekers woensdag in het tijdschrift Bioscience.

Walvishaai eet kleine kreeftjes

Walvishaaien leven in tropische zeeën over de hele wereld. De exemplaren in de database zijn gemiddeld zo’n 10 meter lang en 9 ton zwaar. Maar verschillende waarnemers meldden dieren van wel 18 meter lang. Voor mensen zijn walvishaaien ongevaarlijk, want ze eten alleen piepkleine kreeftjes en visjes. Ze zwemmen de hele dag met wijdopen bek en filteren hun voedsel uit het water met speciale kieuwbogen.

Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in de Australische databank van de stichting Ecocean zijn opgenomen.

Ecocean
Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in de Australische databank van de stichting Ecocean zijn opgenomen.

Ecocean
Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in de Australische databank van de stichting Ecocean zijn opgenomen.

Ecocean

De dieren zijn pas met 30 jaar geslachtsrijp en kunnen 70 tot 100 jaar oud worden. Waar en hoe ze zich voortplanten is nog een groot raadsel. Niemand heeft ooit een paring of een geboorte gezien. Waarnemingen van jonge dieren zijn er nauwelijks. De enige aanwijzing over de voortplanting is een vrouwtje dat in 1996 werd gevangen met wel 300 ongeboren jongen in haar buik. Die waren elk zo’n 40 cm lang en bijna klaar om – zonder eischaal – geboren te worden.

Toeristen maakten met 30.000 foto’s een ‘smoelenboek’ van de haai

De fotodatabase, opgezet door de Australische stichting Ecocean, is een soort ‘smoelenboek’. Je kunt de dieren namelijk individueel herkennen aan hun vlekkenpatroon. Speciaal ontwikkelde software laat zien of een dier al in de database zit. Als je dieren op verschillende plekken waarneemt, en ook hun geslacht en maat weet, dan kun je conclusies trekken over hun leefgewoonten.

Tot voor kort waren er slechts dertien zogeheten hotspots bekend: plekken waar relatief veel walvishaaien voorkomen. Het blijken er minstens twintig te zijn. Al eerder bekende hotspots liggen bijvoorbeeld bij Australië en de Filippijnen; nieuwe bij Tanzania en Zuid-Afrika.

Opvallend was dat mannetjes in 14 van de 20 hotspots veruit in de meerderheid waren. Bij de Malediven en Zuid-Afrika was meer dan 90 procent een mannetje. Bij de Galapagoseilanden was 99 procent juist vrouwelijk. Toch is de verhouding bij de geboorte waarschijnlijk 1 op 1, zoals bij andere haaien. De vondst suggereert dat mannetjes en vrouwtjes de voorkeur geven aan verschillende gebieden. Waarom, weten de Australiërs niet.

Ze zagen ook dat er bij elke hotspot een specifieke maat walvishaai hoort. De gemiddelde groottes liepen uiteen van 4 meter in Indonesië tot 11 meter in de Galapagos. Op alle plekken was de spreiding rond het gemiddelde heel klein. Dat betekent volgens de onderzoekers dat de dieren zich het liefst ophouden in hun eigen leeftijdsgroep.

Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in een Australische databank zijn opgenomen.

Foto Aimee Jan
Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in de Australische databank van de stichting Ecocean zijn opgenomen.

Ecocean
Een van de ruim 30.000 foto’s die vooral toeristen sinds 1992 hebben gemaakt van de walvishaai en die in de Australische databank van de stichting Ecocean zijn opgenomen.

Ecocean

Weinig walvishaaien duiken in meer dan één hotspot op. En als het al gebeurt, dan is het in een naburige hotspot. Migratie over langere afstanden is heel uitzonderlijk. Geen enkele walvishaai vertoonde zich in verschillende oceanen. Tegelijkertijd merken de onderzoekers op dat er op veel plekken op aarde nog nooit naar walvishaaien is gezocht. Er zijn maar enkele tientallen plekken waar toeristen kijken. Wie weet migreren de dieren dus wel degelijk, alleen dan naar plekken waar we minder komen, opperen de Australiërs.

En wellicht zijn er dus wel veel meer hotspots, bijvoorbeeld waar de ontbrekende geslachten en leeftijdsklassen zich ophouden. En misschien liggen zulke hotspots wel dieper in de oceaan of verder van de kust, waar toeristen nooit komen.

Het onderzoek laat vooral zien hoe weinig we nog maar weten over walvishaaien. De dieren staan als ‘kwetsbaar’ op de Rode Lijst, omdat ze steeds vaker het slachtoffer worden van bijvangst, botsingen met schepen en illegale visserij – en ook omdat ze zich pas na 30 jaar voortplanten, en wellicht niet elk jaar. Zolang er nog veel basale kennis ontbreekt over de biologie van walvishaaien, is het ook lastig ze te beschermen, aldus de onderzoekers. Daarom willen ze hun smoelenboek nog verder uitbreiden. Hun website vertelt precies hoe je kunt meehelpen.

Correctie (30 november 2017): In een eerdere versie van dit stuk werd de walvishaai, de grootste haaiensoort, in de kop en intro aangeduid als een reuzenhaai. Dat kan verwarring wekken omdat er ook een aparte soort is die reuzenhaai heet. Hierboven is dat aangepast.