Recht & Onrecht

Hoe genocide een internationaal misdrijf werd

De recente veroordeling van Mladic laat zien dat genocide een bruikbare grondslag voor het recht is geworden. Tijdens de processen in Neurenberg zag het daar nog niet naar uit. Diana de Wolff, in de Togacolumn.

In het vorige week tegen Mladic uitgesproken vonnis heeft het Joegoslavië-Tribunaal de moord op meer dan 7000 moslimmannen en -jongens in Srebrenica aangemerkt als genocide. Genocide betekent het systematisch en planmatig vernietigen van een nationale, culturele, etnische of politieke groep mensen. Hoe genocide een misdrijf volgens het internationale recht is geworden is te lezen in East West Street (2016). Philippe Sands beschrijft in dit fascinerende boek het leven en werk van Rafael Lemkin (1900-1959), de Pools-joodse advocaat die in het midden van de vorige eeuw het begrip genocide ontwikkelde.

De Frans-Britse Sands, zelf hoogleraar internationaal recht en daarnaast zelf ook advocaat, gaf in 2010 in de Oekraïense stad Lviv een lezing over de oorsprong van het internationale strafrecht. Bij de voorbereiding van zijn lezing raakte Sands geïnteresseerd in de geschiedenis van deze stad, omdat hij zich realiseerde dat zijn joodse grootvader daar was opgegroeid. Zo kwam Sands bij toeval tot de ontdekking dat niet alleen Lemkin daar tot jurist was opgeleid, maar ook Hersch Lauterpacht (1987 – 1960), een andere joodse jurist die aan de ontwikkeling van het internationale recht een grote bijdrage heeft geleverd. Lauterpacht ontwikkelde het begrip misdrijven tegen de menselijkheid en bepleitte de internationale handhaving van mensenrechten.

Weggevaagd

Na zijn lezing bemerkte Sands dat letterlijk niemand in Lviv op de hoogte was van het belang van Lemkin en Lauterpacht voor het internationale strafrecht. Dat zij in die stad hun alma mater hadden was er onbekend.  De joodse cultuur en geschiedenis waren weggevaagd. Dat bracht Sands ertoe in archieven en gesprekken met de schaarse nabestaanden de levensloop van Lemkin en Lauterpacht te onderzoeken. Door het boek vlocht Sands ook de biografie van zijn zwijgzame grootvader, die net als Lauterpacht opgroeide in de Oost-Weststraat  in een dorpje bij Lviv. (tekst vervolgt onder de video)

Lemkin kon voor de inval van de nazi’s naar de VS ontkomen en Lauterpacht naar Engeland. In ballingschap werkten zij hun ideeën verder uit.  Beiden waren betrokken bij de Neurenberg-processen die tegen 21 nazi-kopstukken zijn gevoerd. Een van hen was de beruchte Hans Frank, die in 1939, na bewezen diensten als advocaat van Hitler, gouverneur werd van Polen en het destijds in Polen gelegen Lviv en die een van de wreedste nazi’s was. Onder zijn heerschappij werden vrijwel alle familieleden van Lemkin en Lauterpacht vermoord, al wisten zij dat ten tijde van de processen nog niet.  Ook zijn grootvader verloor vrijwel zijn hele familie in de shoah, zo ontdekt Sands gaandeweg.

Stapsgewijze ontrechting

Met de beschrijving van de processen in Neurenberg geeft Sands een haast spannende ideeënstrijd weer. Hij toont waarom het gedachtegoed van Lauterpacht wel en dat van Lemkin niet tot veroordelingen in Neurenberg leidde. Richtte Lauterpacht zich op individuele daders en individuele slachtoffers van misdrijven tegen de menselijkheid, Lemkin legde de nadruk op de bescherming van groepen.  Onder de noemer genocide wilde Lemkin ook de stapsgewijze ontrechting van de joden en de vernietiging van hun religie en cultuur laten bestraffen. Met het concept zouden bovendien ook daden van de nazi’s kunnen worden bestraft die al voor de oorlog plaatsvonden. Lauterpacht  stond sceptisch  tegenover het werk van Lemkin. Hij meende dat genocide geen praktisch bruikbaar concept was en de aandacht voor individuele mensenrechten zou ondermijnen. Veroordelingen wegens genocide zouden bovendien tot blijvende vijandigheid tussen groepen leiden. Ook de rechters in Neurenberg lieten, tot frustratie van Lemkin, veroordelingen wegens genocide achterwege.

Lemkin zou nadien alsnog erkenning krijgen voor zijn werk en werd enkele keren genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede. In 1948 namen de Verenigde Naties het Verdrag inzake de voorkoming en de bestraffing van genocide aan. Het drama van Srebrenica werd er niet door voorkomen.  Maar de veroordeling van de Butcher of Bosnia bewijst dat genocide een bruikbare grondslag is geworden om recht te laten geschieden.

De Togacolumn wordt wekelijks geschreven door een advocaat, rechter of officier van justitie.

    • Diana de Wolff