Eindstrijd over de Poolse rechtsstaat

scheiding der machten

De Poolse regering blijkt haar plannen om de greep van de politiek op de justitie te vergroten, slechts licht te hebben gewijzigd.

Betogers hekelen vrijdag de voorstelde hervorming van de justitiële macht. Foto Tomasz Gzell/EPA

De eindstrijd over de ontmanteling van de Poolse rechtspraak is begonnen. De justitiecommissie van de Sejm, het Poolse lagerhuis, legt sinds dinsdag de laatste hand aan wetsvoorstellen die de greep van de politiek op alle geledingen van het justitieapparaat moeten verzekeren. Ze zouden volgende week in stemming worden gebracht.

Eerdere versies van de wetsvoorstellen leidden in juli tot massale straatprotesten.

Lees ook: ‘Polen lijkt dictatuur te worden’, over een nieuwe wet waarmee rechters in Polen worden benoemd, en die volgens critici de Poolse rechtsstaat in gevaar brengt.

Vicevoorzitter van de Europese Commissie Frans Timmermans waarschuwde voor het „afschaffen van wat nog rest aan onafhankelijkheid van de rechtspraak”. President Andrzej Duda, een bondgenoot van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) die tegelijk aan een eigen machtsbasis bouwt, hield de plannen tegen met een verrassend veto. Maar na maanden van onderhandelingen hebben PiS-voorzitter Jaroslaw Kaczynski en Duda nu een akkoord bereikt.

Hun compromis zwakt de oorspronkelijke plannen enigszins af. Maar volgens Poolse magistraten en de oppositie is de nieuwe versie nog steeds een ongrondwettige aanslag op de scheiding der machten. PiS-kopstuk „Jaroslaw Kaczyńnski heeft een plan om het staatssysteem te veranderen in een autoritair systeem, maar met een democratische gevel”, vatte voormalig oppositiepoliticus Aleksander Hall in een radio-interview de kritiek samen.

Duda sprak op tv-zender TVN24 over „goede oplossingen” ter verbetering van de logge Poolse rechtspraak en ontkende de grondwet te schenden.

In de nieuwe versie neemt het parlement nog steeds de selectie van 15 magistraten in de Raad voor de Rechtspraak (KRS) over van rechters. Dankzij Duda is moet dit nu met drievijfde van de stemmen in plaats van een gewone meerderheid. Maar als de volksvertegenwoordigers er niet uit komen, volstaat een gewone meerderheid.

Lees ook: Is Polen nog een rechtsstaat?, over Polen en de EU die botsen over de Poolse rechtsstaat.

Ook zou 40 procent van de rechters van het Hooggerechtshof met pensioen moeten, tenzij de president anders beslist. Omdat dit hof de verkiezingsresultaten moet bekrachtigen, leidt dit tot beschuldigingen dat PiS de uitslag wil beïnvloeden.

Aanvaarding van deze plannen zouden een nieuwe stap zijn in de machtsgreep van het nationaal-conservatieve PiS sinds eind 2015. Eerder drukte PiS zijn eigen benoemingen door in het Grondwettelijke Tribunaal en verleende het de minister van Justitie de macht om rechtbankvoorzitters te benoemen. Kritiek wordt in het avondjournaal van staatszender TVP „totale hysterie van de totale oppositie” genoemd.

Kaczynski, gezien als de machtigste man van Polen, wil een „reformatie” van de staat doorvoeren. Die zou aangevreten zijn door een netwerk van elites met wortels in het communistische verleden die Poolse nationale belangen ondergraven.

Timmermans riep de Polen begin deze maand nogmaals op de rechtsstaat niet uit te hollen. Maar PiS ziet de EU als een door Duitsland gedomineerde club en Timmermans als waterdrager voor de Europese socialisten en de Poolse oppositie.

Die laatsten zijn, via voormalig Pools premier en huidig voorzitter van de Europese Raad, beter genetwerkt in Brussel. „De totale, liegende, weerzinwekkende oppositie creëert een vals beeld van Polen in uw ogen,” hield Jadwiga Wiśniewska, Europees Parlementslid voor PiS, Timmermans voor bij een debat in het Europese parlement. „Dat is waar democratie over gaat: de meerderheid heeft het recht om het programma uit te voeren waarmee ze naar de verkiezingen trok.”

Lees ook het opiniestuk: Europees ingrijpen in Poolse rechtsstaat is gerechtvaardigd
    • Roeland Termote