Interview

Negen jaar tekenen aan het familieverhaal van Adriaan van Dis

Interview

Striptekenaar Peter van Dongen bewerkte de roman ‘Familieziek’ van Adriaan van Dis. Het kostte hem negen jaar. Nu is het album er. ‘Achteraf is het me allemaal vies tegengevallen.’

Hij staat niet bekend als een tekenaar die snel werkt, maar zelfs voor Peter van Dongen is de bewerking van Adriaan van Dis’ autobiografische roman Familieziek van Adriaan van Dis een lang traject gebleken. Van Dongen: „Het was in veel opzichten de eerste keer. Ik had nog niet eerder een stripbewerking van een bestaand verhaal gemaakt. Ook de samenwerking met een literair auteur was nieuw. Mooi, maar omdat ik in het begin vrij werd gelaten ook erg tijdrovend.”

Indische wortels

Het was Adriaan van Dis zelf die in 2008 contact zocht met Van Dongen (1966), die bekendheid kreeg met zijn tweedelige autobiografische strip Rampokan (1998/2004). De uitgever wilde een integrale verstripping van Familieziek, zoals Dick Matena eerder deed met De avonden, maar dat zag Van Dongen niet zitten. „Zo’n integrale aanpak is saai. Het heeft in dit geval ook te maken met mijn Nederlands-Indische achtergrond, die ik met Van Dis deel. Ik wilde er per se ook míjn verhaal in kwijt.”

Van Dongen dook in zijn eigen familiegeschiedenis en weefde die door het verhaal. „Van Dis schreef een persoonlijk relaas over een uit Indië naar Nederland teruggekeerde familie, maar de omstandigheden zijn die van alle repatriantenfamilies.”

Hij gebruikte het fotoalbum van de familie Van Dis om zijn personages naar te modelleren. „Maar mijn oma en moeder hebben hetzelfde meegemaakt. Veel zag er identiek uit.”

Gepikeerd

Na twee jaar was de eerste schetsversie van de bewerking klaar. De striptekenaar trof een resolute Van Dis. „Het verhaal kwam te ver van het zijne af te staan. Hij zei: ‘Haal jouw familiegeschiedenis eruit. Bewaar dat voor je eigen werk.’ Daar was ik aanvankelijk gepikeerd over, maar hij had wel gelijk: ik deed beide tekort.”

Van Dongen ontvlocht de verhaallijnen, maar bleef zijn eigen familiefoto’s wel als inspiratiebron gebruiken voor het treffen van een authentiek Indische couleur locale. „De scènes in het boek die spelen in Nederlands-Indië heb ik getekend op basis van kampfoto’s uit Morotai, waar mijn familie vandaan komt.”

Meneer Java

Van Dongens bewerking van Familieziek is een raamvertelling over een Nederlands-Indische gezin dat in Bergen aan Zee een nieuw bestaan probeert op te bouwen. Het verhaal is drieledig: dat van repatrianten in een nieuw thuisland, het angstige gezin dat geconfronteerd wordt met heimwee en de trauma’s van de oorlog en het portret van een jonge jongen die zich probeert staande te houden en daarin wordt gesteund door een onmachtige vaderfiguur.

Met name de vader, meneer Java, wordt in de bewerking van Van Dongen prachtig neergezet: een trotse man die zijn taak als gezinshoofd gesaboteerd ziet door de Nederlandse mentaliteit van regeltjes en bedilzucht. Hij wil zijn zoon behoeden voor neerbuigendheid, maar krijgt geen vat op hem – net zo min als op de samenleving. „In die tijd zagen Nederlanders mensen uit Indië als tweederangs. Zoals mevrouw Snethlage in het verhaal waren er destijds dames die kwamen controleren of de vrouwen ‘van daar’ hun aardappelen wel goed schilden.”

Het bedaarde tempo van toen

De familiebetrekkingen borrelen van de onderhuidse spanningen, maar het tekenwerk, opgezet in overwegend golfkartonbruine en mosgroene tinten, straalt rust en waardigheid uit. Van Dongens heldere lijnen en kalme vertelritme appelleren nadrukkelijk aan het bedaarde tempo van de jaren vijftig. In het geval van Familieziek zijn dat bepalende factoren: deze stripbewerking heeft werkelijk een gevoelslaag aan het verhaal toegevoegd.

Logisch, vindt Van Dongen. „Met beeld is nog zoveel extra te vertellen.” Tijdens de gesprekken die we hadden over de vorderingen, zei Van Dis: „Waarom maak je het jezelf zo moeilijk? Het hele verhaal is er al.” Zo werkt het niet voor mij. Ik wilde ook graag het verhaal van mijn familie erin verwerken. Dat het werk me daardoor zo lang heeft gekost, het zij zo.”

Peter van Dongen: Familieziek Naar de roman van Adriaan van Dis (Scratch, 128 pagina’s, € 24,90) T/m 7/1/2018 is in het Belgisch Stripcentrum in Brussel een expositie te zien rond ‘Familieziek’.