Afwassen op de ID-kaart van een oplichter

Arbeidsuitbuiting

De Inspectie SZW signaleert steeds meer ‘dubbelgangers’, vaak illegale werknemers met andermans papieren. Een avond op pad met de inspecteurs. „U moet mee naar het politiebureau.”

Met grote passen stapt inspecteur Michael Zijlstra een restaurant aan de rand van Amstelveen binnen. Hij loopt door een sfeervol verlichte doorgang – links van hem op een verhoogd plateau dineren mannen in pak en vrouwen in blouse – rechtstreeks de keuken in. Drie tellen kijkt de inspecteur om zich heen. Achterin de keuken, omringd door potten en pannen, ziet Zijlstra wat hij zoekt: de afwassers. Zijn collega staat buiten bij de zijdeur. „Goedenavond, Inspectie SZW, mag ik jullie ID-kaarten zien?”

Aarzelend tonen de mannen hun identiteitsbewijzen. De papieren van de kleinste man zijn in orde; hij mag terug aan het werk. Maar een 34-jarige Ghanees, in het bezit van een Deense verblijfsvergunning, moet blijven. De man verschilt qua uiterlijk van de man op pasfoto, vindt Zijlstra. En als de afwasser gevraagd wordt naar zijn leeftijd, zit hij er een jaar naast. De handtekeningtest geeft de doorslag: de krabbel die ze de man laten zetten, verschilt van die op het document. „Ik heb slecht nieuws”, zegt Zijlstra. „U moet mee naar het politiebureau.”

Zijlstra is arbeidsinspecteur bij de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW). Deze novemberavond wordt gecontroleerd op arbeidsuitbuiting en slecht werkgeverschap. De inspecteurs controleren wasserijen en restaurants. Ze vermoeden dat de regels er overtreden worden: onderbetaling, illegale tewerkstelling, onveilig werk, te lange werkdagen. Afpersing, fraude en dwang. Speciaal punt van aandacht deze avond: de dubbelgangers.

Lookalikes noemt de Inspectie ze. Mannen of vrouwen, vaak zonder verblijfs- en werkvergunning, die met de papieren van een ander als schoonmaker, afwasser of wasvouwer werken. Ze komen uit Ghana, Ivoorkust en Burkina Faso en wonen in groepen in flatjes in Amsterdam en Rotterdam. Uit de administratie blijkt dat zo iemand soms 400 uur per maand zou werken. In de praktijk werken meer personen onder één identiteit, zegt de Inspectie. En het wrange is: het loon wordt overgemaakt naar de bankrekening van de paspoorthouder. Ongeveer eenderde gaat handje contantje naar de lookalike.

Afrikaanse kerken

Het aantal dubbelgangers in Amsterdam en Rotterdam neemt toe, denkt de Inspectie SZW. In Amsterdam alleen al zijn er „honderden”, vermoedt de Inspectie. Omdat identiteitsbewijzen steeds beter beveiligd worden, is het voor oplichters moeilijker geworden die na te maken. Hun oplossing? Ze laten mensen die op hen lijken op hun originele documenten voor zich werken.

Dubbelgangers worden vooral geronseld in Afrikaanse kerken, zegt Zijlstra, waar nieuwe illegalen zich vaak aanmelden. Onlangs pakten Zijlstra en collega Marielle Bakker een man uit Ivoorkust voor de derde keer op omdat hij een dubbelganger op zijn paspoort liet werken. De eigenaar van het paspoort krijgt 6.000 euro boete, zegt Bakker. „Maar het leven van de lookalike stort in.”

Tot een paar jaar geleden bestreed de Inspectie SZW arbeidsuitbuiting – met criminele en seksuele uitbuiting de drie vormen van mensenhandel – alleen via de strafrechtelijke weg, zegt inspecteur Marco Smits. Maar omdat in veel zaken niet hard gemaakt kon worden dat sprake was van mensenhandel, kwamen ze niet voor de rechter. Afhankelijkheid moet namelijk worden bewezen. Zonde, zegt Smits, want vaak werd er wel degelijk onder erbarmelijke omstandigheden gewerkt. Daarom wordt sinds ruim een jaar nu ook via bestuursrechtelijke weg tegen arbeidsuitbuiting opgetreden.

Arbeidsuitbuiting strafrechtelijk vervolgen is een hele klus, zegt officier van justitie Els Martens van het Functioneel Parket. Zij is daar een half jaar geleden aangesteld als de officier die zich specifiek met dit thema bezighoudt.

De bestrijding van mensenhandel is al jaren speerpunt. Het nieuwe Nationaal Dreigingsbeeld – een rapport van de politie over georganiseerde criminaliteit – noemt arbeidsuitbuiting als dreiging. Op dit moment heeft het Functioneel Parket een tiental grootschalige onderzoeken lopen naar uitbuiting op de werkvloer, zegt Martens.

De Pakistaanse ‘mede-eigenaar’ van een wasserij heeft geen werkvergunning. Foto’s Joris van Gennip

Bij arbeidsuitbuiting wordt strafrechtelijk gekeken hoe iemand is uitgebuit, en hoe lang, wat de beperkingen waren (bijvoorbeeld of iemand naar het toilet of naar buiten mocht) en hoeveel geld er mee verdiend werd, zegt Martens. Het doet er niet toe of het werk vrijwillig gedaan wordt, zegt zij. „Veel uitgebuite mensen voelen zich helemaal geen slachtoffer.”

De officier van justitie hanteert een spectrum van vijf typen werkgevers. Helemaal links staat de goede, eerlijke werkgever, rechts de uitbuiter, ertussenin werkgevers die fouten maken maar die ook herstellen. Arbeidsuitbuiting leidt, naast leed voor de slachtoffers, ook tot verstoring van de arbeidsmarkt, oneerlijke concurrentie en ondermijning van bedrijfstakken, zegt Martens.

Foute werkgevers gaan berekenend te werk, zegt ze. Ze houden op een ‘witte’ en ‘zwarte’ laptop hun uitgaven en inkomsten bij, en werken doorgaans met kwetsbare personen als illegalen, verslaafden en zwakbegaafden.

Ook vluchtelingen zijn een kwetsbare groep, zegt Francien Winsemius van FairWork, een organisatie die zich inzet voor uitgebuite werknemers. Nieuwkomers willen graag werken, zegt Winsemius, maar ze zijn niet altijd even goed op de hoogte van hun arbeidsrechten en -voorwaarden. Afgelopen zomer werd in een wasserij in Zaandam een groepje Syrische vluchtelingen aangetroffen. Ze werkten voor een paar euro per uur en sliepen in de wasserij. Winsemius: „Alsof het tweederangs burgers zijn.”

370 uur werken per maand

De onregelmatigheden in het restaurant in Amstelveen kwamen enkele weken geleden aan het licht omdat de Ghanees 370 uur per maand zou werken – erg veel. Toen hij bij een andere werkgever, ook een restaurant, gecontroleerd werd, zette hij het op een lopen. Maar degene die wegliep, leek niet op de identiteitskaart en bleek veel jonger. Een dubbelganger, vermoedden de inspecteurs. Om zeker te zijn, bezochten ze de tweede plek waar hij zou werken, dat Amstelveense restaurant dus. Daar werd de Ghanese afwasser meegenomen.

Regelmatig treffen de inspecteurs in tuinbouw, horeca en schoonmaakbranche onderbetaling, illegale arbeid, onveilig werk of erger aan. Ook bij au pairs is het regelmatig mis, zegt inspecteur Marco Smits. Jonge vrouwen houden een volledig huishouden draaiende, zegt hij, terwijl de au pair eigenlijk naar Nederland komt voor ‘culturele uitwisseling’. Maar controleren is lastig: „Zonder toestemming van de bewoner kom je die woning niet in.”

Deze zaterdagavond komen de inspecteurs overal binnen. Bij een controle in een wasserij blijkt de nieuwe mede-eigenaar – een Pakistaan op blauwe badslippers – eigenlijk vooral een gewone werknemer te zijn. De man heeft geen werkvergunning en mag daarom niet werken in Nederland, maar hij mag wel een bedrijf bezitten. Het is een klassieke truc, zegt Smits, om mensen stiekem te laten werken tegen lage lonen. De echte eigenaar riskeert een forse boete.

Voor Smits de wasserij verlaat, stelt hij de Pakistaan zacht een laatste vraag: „Weet je zeker dat het goed gaat? Word je niet geslagen? Ik ben hier om te helpen.” De man lacht zenuwachtig en schudt zijn hoofd. Slachtoffers willen meestal niet direct praten, weet Smits inmiddels. Daarom laat hij bij vertrek zijn visitekaartje achter. „Soms bellen ze terug of laten ze een kennis bellen.”

Even na tienen ’s avonds pakt inspecteur Zijlstra de identiteitskaart van de Ghanese afwasser erbij. Hij gooit de kaart op een tafel in de kantine van het politiebureau. Een „blikkig” geluid, constateert hij, dus vermoedelijk een echte pas. Nepdocumenten zijn vaak gemaakt van plastic, volgens de inspecteur, en ‘vallen’ anders.

De eigenaar van het restaurant in Amstelveen riskeert een boete, omdat hij niet goed heeft opgelet wie hij in dienst heeft. Net als de oplichter riskeert de dubbelganger 6.000 euro boete, maar gemiddeld krijgt de uitgebuite werknemer 4.000 euro boete. Grote vraag nu: wie is de aangehouden man – de oplichter zelf, of een tweede dubbelganger?

In het politieverhoor vertelt de Ghanees dat hij 8.000 euro heeft betaald om het document te mogen gebruiken. Dat er iets niet klopte, wist de inspecteur al: „Ik rook zijn angstzweet van drie meter afstand.”

    • Martin Kuiper