‘Politieke onruststokers zoals Trump zijn nuttig voor de samenleving’

Dieter Thomä

Filosoof Dieter Thomä over het nut van onruststokers in de politiek. „Elk systeem heeft altijd een paar randfiguren nodig die overal tegenaan schoppen.”

‘Door de hele geschiedenis heen zijn er onruststokers geweest, politieke misfits, die regels en wetten aan hun laars lappen. Sommige spelen een constructieve rol, andere zijn destructief bezig. Constructieve onruststokers schudden de maatschappij wakker in naam van het publieke belang. Zij dwingen het systeem om zichzelf aan te passen aan constante veranderingen in de omgeving. De laatste tijd lijken vooral destructieve onruststokers in opmars. Zij handelen primair uit eigenbelang. Ze willen rijk worden of de macht grijpen, en brengen politieke systemen aan de rand van de afgrond.”

Dieter Thomä, hoogleraar sociale en politieke filosofie aan de universiteit van het Zwitserse Sankt-Gallen, is gefascineerd door de rol van politieke onruststokers door de eeuwen heen. Maar de laatste tijd zijn er zoveel van, vertelt hij in een gesprek over Skype, dat hij besloot een boek over ze te schrijven. Toen hij daarmee begon, was de bankencrisis net voorbij en schoot de wereld in een recessie. Mondiaal kwamen er protestbewegingen op zoals Occupy Wall Street en de Indignados. Toen Thomä’s boek - Puer Robustus; eine Philosophie des Störenfrieds, niet in het Nederlands vertaald – eind 2016 klaar was, hadden de Britten voor Brexit gestemd en was Donald Trump gekozen tot president van de VS.

Elk politiek bestel heeft onruststokers. Dat houdt de boel in zekere zin gezond.

U schrijft dat politieke onruststokers, rebellen, nuttig kunnen zijn voor de samenleving. Waarom?

„De bestaande orde verzet zich vaak tegen verandering. Als burgers tevreden zijn en alles op rolletjes lijkt te lopen, heeft iedereen de neiging om zelfgenoegzaam te worden en in te dommelen. Maar de wereld verandert constant. Alles is in beweging. Daarom heeft elk systeem altijd een paar randfiguren nodig die overal tegenaan schoppen. Die houden iedereen wakker. Ze stellen de moeilijke en pijnlijke vragen die anderen uit de weg gaan. Zij zetten anderen aan het denken, motiveren hen. Zij zorgen dat veranderingen die nodig zijn in de samenleving en de politiek, er ook komen.”

Als het goed gaat.

„John Stuart Mill noemde mensen die de wet overtreden voor het algemeen belang ‘the salt of the earth’. Een van de ideeën achter de westerse democratie is om een onruststoker die op de drempel staat te klieren, welkom te heten. Om hem uit te nodigen binnen te komen, zodat er naar hem geluisterd kan worden. Als hij een goed verhaal heeft, kan dat dingen veranderen. Een van de functies van de democratie is om onruststokers te integreren.”

Laten zij zich integreren?

„Sommige makkelijker dan andere. Dat hangt van het type af. Ik onderscheid vier types in mijn boek: de egotripper, de kleine wilde, de charmante excentriekeling en de revolutionair. Toen ik begon met schrijven, waren de types drie en vier dominant. Sinds vorig jaar roeren een en twee zich juist meer. Donald Trump is bij voorbeeld een kruising tussen de egotripper en de kleine wilde.”

Lees ook het stuk dat correspondent Guus Valk vorig jaar over Donald Trump schreef: Hoe Donald Trump de wereld ziet

Zijn dit de destructieve types waar u het net over had?

„Ja. Zo is de egotripper, het eerste type, een groot kind. Hij trapt tegen de bestaande orde aan in zijn eigen belang, niet voor een hoger politiek of maatschappelijk doel. Wat hem drijft, is hebzucht, machtswellust, jaloezie. Hij kwetst vaak anderen en geniet daarvan. Wall Street zit vol met dit soort narcisten. Ik zag laatst een documentaire waarin een aantal van hen werd gevraagd om te kiezen tussen vijf miljoen dollar verdienen of hun bedrijf redden. Ze gingen allemaal voor die vijf miljoen. Ook Napoleon III was een egotripper. Napoleon ruïneerde de republiek en werd keizer. Zijn enige agenda was om zichzelf en zijn vrienden rijk en machtig te maken. Er zijn veel egotrippers nu. We leven in een individualistische maatschappij, waarin iedereen steeds kan beslissen: volg ik de regels of niet? Ons dilemma is hoe je met zoveel eigengereide individuen omgaat. Daarachter zit een groter dilemma: hoe bestrijd je de uitwassen van het kapitalisme?”

Is Nigel Farage ook een egotripper?

„Hij heeft er zeker iets van, maar is meer een type 2: de kleine man. Iemand die om zich heen schopt maar tegelijkertijd bij een denkbeeldige ‘eenheid’ wil horen. Je kunt zeggen: deze onruststoker bestrijdt orde, maar houdt ook van orde. Maar dat is geen orde die is opgehangen aan een maatschappelijke of politieke visie of een ideologie. Nee, voor hem is die orde een hechte groep, een bastion van unanimiteit. Daar wil hij in schuilen. Anders dan de egotripper is de kleine man geen individualist. Integendeel: hij gaat op in de massa. Bij grote demonstraties en meetings is hij in zijn element. Hoe meer mensen er zijn, hoe meer hij durft. Hij schuilt in de massa. In zijn eentje valt hij niet op; het is de meute die hem zijn karakter verleent en hem energie geeft. Veel rechtse populisten vallen hieronder, net als islamisten.”

Geert Wilders ook?

„Wilders en Farage lijken me vergelijkbare types, ja. Alleen Wilders keert zich tegen interne én externe vijanden, terwijl Farage vooral een externe vijand op de korrel neemt: Europa.”

Welk type onruststoker is het meest sympathiek?

„Verreweg de sympathiekste is de excentrieke politieke rebel. Hij wil wel een revolutie, maar dat hoeft niet meteen: hij heeft geen machtshonger en wil niemand kwaad doen. Hij heeft geen problemen met zijn ego, zoals de eerste twee types. Hij is vooral iemand die vragen stelt die anderen niet stellen. Mijn favoriete citaat over dit type komt van Denis Diderot, de Franse Verlichtingsdenker, die hem vergeleek met een ‘korrel gist’ in het deeg van de samenleving. Door hem gaat het deeg rijzen, krijgt het een andere vorm en substantie. Kunstenaars hebben dat vermogen soms. De politieke onruststoker geeft weinig om identiteit of eigenbelang. Het gaat hem om het algemeen belang, maar hij heeft geen groter gestructureerd plan en haat ideologieën en -ismes. Hij experimenteert vooral. Aan de reguliere politiek heeft hij een hekel. Eind jaren zestig kwam dit type veel voor. Ook mensen van de beweging Occupy Wall Street hebben veel van dit type weg.”

Sympathiek, maar ze krijgen weinig voor elkaar?

„Conservatieven roepen: ‘Ga de politiek in, anders veranderen jullie niks!’ Socialisten zeggen: ‘Jullie hebben niet eens een programma!’ Maar indirect kan dit type wel een rol spelen. Hij plant een soort bewustzijn.”

Blijft over: de romantische revolutionair.

„Dat is iemand die een andere orde wil en exact in zijn hoofd heeft hoe die eruit moet zien. Ik noem hem ook wel een ‘nomocentrist’. ‘Nomos’ betekent ‘wet’ in het Grieks. Wilhelm Tell en de Franse revolutionairen hoorden tot deze categorie. Ze zijn ambitieus, nemen grote stappen. Ze willen deze maatschappij vervangen door een andere en gaan recht op hun doel af. Een typische nomocentrist is Edward Snowden. Hij refereert altijd aan de ‘true ideals of America’. Hij is een eenzame cowboy die appelleert aan iets veel groters.”

En Julian Assange?

„Welnee. Assange is een egocentrist. Hij bakt ze aan alle kanten bruin.”

Emmanuel Macron is een interessant figuur. Hij is een echte onruststoker, een rebel.

U zegt: de democratie integreert onruststokers. Maar integreert de democratie Trump, of is het andersom?

„Elk politiek bestel heeft onruststokers. Dat houdt de boel in zekere zin gezond. Democratieën kunnen er beter mee omgaan dan dictaturen. In Duitsland is er zelfs zoiets als het ‘recht op burgerlijke ongehoorzaamheid’, als het een goed doel dient. Maar u heeft gelijk: onruststokers kunnen het overnemen en alles van de rails laten lopen, ook in een democratie. Kijk maar naar Hitler. 2016 was in dat opzicht een woelig jaar, met Brexit, met Trump. De democratie kan normaliter onruststokers integreren, het goede uit ze halen en ze dan neutraliseren – maar in dit geval gebeurde dat niet.”

Waarom? Omdat er nu meerdere onruststokers tegelijk actief zijn?

„Diverse types opereren tegelijk. Dat maakt het moeilijk om erop te reageren. Daarbij komt dat de democratie zélf niet in goede staat verkeert. Als de democratie hapert, wordt het integratieproces van onruststokers verstoord. Dat was, in mijn ogen, waarom de Brexiteers en Trump in 2016 wonnen.”

Waarom hapert de democratie?

„Ze wordt uitgehold door de globalisering. Na de financiële en economische crisis willen burgers de excessen van de globalisering bestrijden. Maar ze zien niet goed meer hoe ze dat via de democratie kunnen doen. Dus hebben ze de democratie gelaten voor wat ze was en zijn ze achter Trump en Farage aangelopen, die de natiestaat tegen de globalisering zijn gaan inzetten. Dit is een machtig wapen. Overal in Europa. In Groot-Brittannië en Amerika kon de democratie er weinig tegen doen.”

Waarom liep het in Frankrijk anders?

„Doordat er iemand opstond die hier keihard tegenin ging. Emmanuel Macron is een interessant figuur. Hij is een echte onruststoker, een rebel. Altijd geweest. Als hij ergens komt, zet hij alles naar zijn hand. Hij vermorzelde het partijenstelsel in een paar maanden tijd. Hij heeft de politieke orde veranderd. Hij deed dit met een democratische agenda. Hij heeft een programma, hij heeft precies in zijn kop waar hij naar toe wil. Behalve dat hij de bestaande orde niet omver wil gooien maar juist wil behouden, verjongen en versterken. In zekere zin zie je nu, in 2017, een gevecht tussen rebellen die voor de natiestaat vechten, en rebellen die voor de democratie vechten. Waarbij de rebellen zelf, aan beide kanten, snel mainstream worden.”

Wie wint?

„Ik heb werkelijk geen idee.”

Lees ook over Emmanuel Macron: Macron: van Messias tot kop van Jut