Rotterdamse aanpak tegen eenzaamheid werpt vruchten af

Eenzaamheid

Hoewel het landelijk gemiddelde nog altijd langzaam omhoog kruipt is het aantal eenzame ouderen in Rotterdam in twee jaar met 3 procent gedaald. Hoopvol, vindt het Rotterdamse college, dat zich sinds 2014 met het actieprogramma ‘Voor mekaar’ inzet voor eenzame senioren.

Ouderen koken samen op verschillende plekken in Rotterdam Foto Oma's Pop-up

In 2013 bleek een vrouw in Rotterdam-West tien jaar dood in haar woning te hebben gelegen. Niemand had iets gemerkt of geroken, een schokgolf ging door de stad. Hoe kon in een drukbevolkte wijk de dood van de inmiddels 74-jarige vrouw al die tijd onopgemerkt zijn gebleven?

Een jaar eerder bleek uit onderzoek van GGD Rotterdam-Rijnmond dat 56 procent van de Rotterdamse ouderen zich matig tot ernstig eenzaam voelde. De stad haalde zelfs slechtere cijfers dan het landelijk gemiddelde. In 2012 voelde 45 procent van de Nederlandse ouderen zich eenzaam, Rotterdam scoorde maar liefst 11 procent hoger.

Het college sloeg alarm en maakte een plan van aanpak. Eind 2014 werd met het gemeentelijke actieplan ‘Voor mekaar’ de hele stad gemobiliseerd. Naast een groots opgezette campagne kregen 34.000 Rotterdamse 75-plussers een brief met de vraag of ze een huisbezoek van een vrijwilliger op prijs stelden. Sinds die tijd hebben ruim 8.300 ouderen een vrijwilliger op de stoep gehad, en werd bij zorgelijke gevallen van eenzaamheid, een slechte gezondheid of vervuiling het wijkteam ingezet.

De Rotterdamse Manon Lit gaf zich via Facebook op om als vrijwilliger ouderen te bezoeken in Rotterdam-West. „In een periode van zes maanden kwam ik bij zo’n veertig 75-plussers over de vloer”, vertelt ze. Van de gemeente kreeg ze een vragenlijst als handvat voor het gesprek dat ongeveer een uur duurde. Daar stonden vragen op of de oudere hobby’s en een sociaal netwerk heeft.

„Bij vertrek liet ik een gidsje achter met gemeentelijke nummers voor bijvoorbeeld speciaal vervoer, of hulp bij financiële zaken”, vertelt Lit. „Opvallend was de gastvrijheid van de senioren. Ik werd overal hartelijk ontvangen. Met een simpel praatje bereik je al veel.”

Nog voordat het project in december 2017 afloopt, zegt de gemeente tevreden te zijn over het behaalde resultaat. Op basis van nieuwe cijfers van de GGD daalde de eenzaamheid in Rotterdam van 56 procent in 2012 naar 53 procent in 2016. De meeste winst zat bij de ernstig eenzame 75-plussers, met een daling van 17 procent in 2012 naar 13 procent vorig jaar. Dankzij de inzet van duizenden vrijwilligers, medewerkers in de zorg en de tweeënveertig wijkteams is de neerwaartse spiraal gestopt. De Rotterdamse aanpak lijkt haar vruchten af te werpen, en wekt nu ook de interesse van steden als Den Haag en Amsterdam.

Eenzaamheidsschaal

Jenny Gierveld – emeritus hoogleraar sociologie en sociale gerontologie van de VU – is pionier in eenzaamheidonderzoek en brengt al sinds de jaren zeventig de oorzaken in kaart. In 2007 publiceerde zij het boek Zicht op eenzaamheid, een jaar later kwam de De Jong Gierveld Eenzaamheidsschaal: een vragenlijst met elf stellingen waarmee is te beoordelen of iemand matig of sterk eenzaam is. Drie vragen met ‘ja’ beantwoorden duidt op matige eenzaamheid, bij negen vragen is er sprake van een probleem.

Dat een grote stad als Rotterdam landelijk het hoogste aantal eenzame inwoners telt, verbaast Gierveld niet. Hoe dichter en armer de bevolking, hoe groter de kans dat mensen het contact met anderen verliezen. „Belangrijke ontmoetingsplekken, zoals een supermarkt of de kerk, worden overal schaarser. Een zorgelijke trend”, legt zij uit. „Plekken waar mensen samenkomen zijn van vitaal belang. Ook als met de leeftijd de gezondheid afneemt, is de kans op een sociaal isolement groter. De mogelijkheid om vrienden of familie te bezoeken neemt af, waardoor mensen vaker thuis blijven.”

Gierveld doelt niet alleen op ouderen. „Binnen alle leeftijdsgroepen zijn er factoren die kunnen meespelen waardoor mensen zich buitengesloten voelen. Denk bijvoorbeeld aan kinderen die gepest worden omdat ze gehandicapt zijn. Of moeders tussen de 45 en 55 met opgroeiende kinderen die geen baan hebben. Ook ongewenste werkloosheid kan grote impact hebben. Of het verlies van een ouder, goede vriend of levenspartner.”

Echter: vraag iemand of hij of zij eenzaam is en het antwoord blijft vaag. Er is nog steeds sprake van een taboe. Niet kunnen praten over eenzaamheid beperkt mensen in hun levensgeluk. Gierveld: „Mensen die zich eenzaam voelen, willen niet zielig gevonden worden. Of ze zijn bang dat hun gevoelens worden gebagatelliseerd, dus trekken ze niet aan de bel. Ze voelen zich onbegrepen of te veel.”

Ook Rotterdamse verenigingen en clubs organiseren steeds vaker initiatieven voor senioren. In Delfshaven zijn er bijvoorbeeld ‘gelukswandelingen’ voor ouderen die niet of nauwelijks buiten komen. Ook heeft Rotterdam haar eigen Old Stars-voetbalteam voor heren op leeftijd. Achter de bal aanrennen is er niet bij, op het veld wordt uitsluitend gelopen. Iets eenvoudigs als de ‘Rotterdampasgroep’ werkt ook: met de pas organiseren buurtbewoners een gezamenlijk uitje dat aardig is voor de portemonnee.

Een goed idee komt soms van heel dichtbij. Zo richtte de Overschiese student Mark Hendriks Oma’s Pop-up op, een kookclub voor senioren. Mark: „Ik eet elke maandag bij mijn 82-jarige oma, en op een dag bekende ze dat ze soms best eenzaam is. Mijn oma woont in een wooncomplex voor senioren en is heel fit, ik was volkomen verrast.”

Zo ontstond het idee om samen met ouderen te gaan koken. „Mijn oma’s gehaktbal is goud waard, die kun je nergens anders zo lekker krijgen. Inmiddels hebben we met andere ouderen onder anderen gekookt in de Fenix Food Factory, op de SS Rotterdam en in de personeelskantine van de Bijenkorf. Ik stel van te voren het menu samen, dat scheelt geruzie over de hoeveelheid kruiden in de ballen. Je hoeft verder niemand niet uit te leggen hoe je aardappels moet schillen, dat is fijn.”

Stichting Corridor, die activiteiten voor ouderen organiseert, helpt Mark aan senioren die wilden meedoen. De ouderen zijn volgens Mark trots op wat ze hebben neergezet. „Mensen nemen eigen initiatief en worden mondiger. Zoals opa Daniël die steeds meer vrijwilligerswerk is gaan doen en andere ouderen er bij betrekt.”

Maatregelen

Door het openbaar maken van ongemakkelijke eenzaamheidscijfers hoopt de gemeente de ouderen zelf ook weer in beweging te krijgen. De boodschap: de helft van de stad voelt zich eenzaam, je bent niet alleen! Maar om eenzame ouderen daadwerkelijk over de drempel te krijgen blijkt nog een hele klus. Een uitnodiging als ‘Kom gezellig naar de buurt-barbecue’ werkt niet. De Rotterdamse aanpak om persoonlijk op mensen af te stappen helpt ouderen ook om eens een kijkje te gaan nemen bij de plaatselijke biljartvereniging, of deel te nemen aan een dansmiddag.

Volgens hulpverleners die bij het actieplan zijn betrokken moet de overheid meer initiatieven bedenken om de samenleving te lijmen. Bijvoorbeeld door het verplicht stellen van een maatschappelijke stage, waarbij jongeren leren er voor anderen te zijn en naar elkaar moet omzien. Ook moeten er meer ontmoetingsplekken en buurthuizen voor ouderen komen en valt er in de openbare ruimte nog veel winst te behalen. Ouderen moeten zich in een snellere en drukkere openbare ruimte veilig kunnen bewegen.

Volgens Gierveld kan er nog veel verbeterd worden. „Kijk naar de timing van voetgangersstoplichten. Die gaat zo snel mensen op leeftijd amper de straat durven over te steken. Of ze krijgen in het verkeer te maken met ongeduldige weggebruikers. Geef ouderen de tijd, op straat maar ook in winkels of aan het loket. Dat geeft ze het vertrouwen mee te kunnen doen.”

De krant doet ook onderzoek naar eenzaamheid bij jongeren in Rotterdam. Mocht u daar iets over kwijt willen, dan kunt u mailen naar rotterdam@nrc.nl