Opinie

Berlijn instabiel? Nee, dit is gewoon hoe politiek er uitziet

Mislukte coalitiebesprekingen. Wat in menig parlementaire democratie met een meerpartijenstelsel heel gewoon is, was voor Duitsland behoorlijk schrikken. Toen de Duitse kiezer maandagochtend wakker werd bleek dat de liberale FDP zondag, vlak voor middernacht, coalitiebesprekingen had laten klappen. Wat op tafel lag, was niet liberaal genoeg, verklaarde fractieleider Christian Lindner. Met dat resultaat kon hij niet naar zijn achterban.

Na weken intensief onderhandelen stonden de achterblijvers er afgemat bij: de topstukken van zusterpartijen CDU/CSU en de Groenen. Gevieren hadden ze geprobeerd een zogenaamde Jamaica-coalitie te vormen, naar de kleuren van de Jamaicaanse vlag (zwart voor christelijk, groen voor Groen en geel voor liberaal). Tevoren was al duidelijk dat de liberalen en de Groenen lijnrecht tegenover elkaar stonden op thema’s als vluchtelingenbeleid of milieubeleid. En dat bleef zo.

Aan de politieke teleurstelling van deze week ging een kleine aardverschuiving vooraf: in september was de rechts-populistische AfD in de Bondsdag gekomen. In het licht van de Duitse geschiedenis voor velen een schok. Maar van een afstand bezien is Duitsland met de Bondsdagverkiezingen van 2017 een Europees land geworden als zoveel andere: het politieke midden verzwakt, groei op de flanken.

Daardoor waren er na de verkiezingen niet veel opties om snel een stabiele meerderheidscoalitie te vormen. De ‘Grote Coalitie’ van CDU/CSU en SPD, de GroKo, had nog wel een ruime meerderheid, maar die was door de kiezer fors afgestraft. De SPD leed de zwaarste nederlaag in de recente geschiedenis en trok zich terug in de oppositie. Regeren met Angela Merkel is misschien goed voor Duitsland, voor de kleinere coalitiepartner loopt het zelden goed af. De FDP vloog na een paar jaar gemene zaak met Merkel in 2013 zelfs uit de Bondsdag.

Andere varianten dan ‘Jamaica’ of Grote Coalitie waren er eigenlijk niet. De rechtse AfD was de derde partij geworden, maar door het historische taboe wil geen partij met de AfD samenwerken. Omgekeerd wijst die partij regeringsverantwoordelijkheid ook af.

Het ongebruikelijke fenomeen van mislukte besprekingen en het gebrek aan evidente oplossingen stortte het Duitse politieke establishment in een week van koortsachtig zelfbeschouwen. De FDP is als spelbreker in de hoek gezet en de oppositie fantaseert over het begin van het einde van het tijdperk-Merkel.

De ondergangsstemming sloeg snel over naar commentaren in binnen én buitenland. De Europese besluitvorming zou stokken, Europa zou op zoek moeten naar een nieuwe leider.

Donderdagnacht voltrok zich een volgende wending: met de reële dreiging van nieuwe verkiezingen koos de SPD-top voor toch maar praten over voortzetting van de GroKo.

Het zou prematuur zijn om Angela Merkel af te schrijven. Ze blijft de winnares van de verkiezingen – ook al moest ze terrein prijsgeven. Van Duitse politici wordt nu meer creativiteit en flexibiliteit geëist dan voorheen. Dat is wennen voor de Duitse kiezer en lastig voor bijvoorbeeld begrotingsonderhandelingen in de EU.

Duitsland wordt pas een probleem voor Europa en voor zichzelf als politieke instabiliteit tot maandenlange stagnatie leidt. Zo ver is het nog lang niet. Zelfs al zouden de onderhandelingen tussen CDU/CSU en SPD falen en nieuwe verkiezingen in beeld komen, dan nog is er geen sprake van instabiliteit. Chaos? Dit is nu politiek. De Bondsdag reflecteert beter dan voorheen de spanning in de samenleving. Duitsland is écht een normale democratie geworden.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.