Zomaar een fabriek sluiten? Dat kan in Nederland niet

Siemens

Honderden werknemers raken werkloos als Siemens zijn fabriek in Hengelo sluit. Daarom moet het bedrijf goede argumenten hebben.

Medewerkers van Siemens bieden Kamerleden een petitie aan tegen de voorgenomen sluiting van de vestiging in Hengelo. Foto Bart Maat/ANP

Een winstgevende fabriek met 600 werknemers in Hengelo sluiten, zoals het Duitse industriële concern Siemens wil doen. Kan dat zomaar in Nederland?

Dinsdag beloofde minister Eric Wiebes (Economische Zaken, VVD) in de Tweede Kamer dat hij ‘stille diplomatie’ gaat bedrijven tegenover Siemens. Een deel van de Kamer had duidelijk meer trek in luidkeels verzet. SP-Kamerlid Maarten Hijink riep Wiebes op om zich te laten inspireren door VVD’er Sander Schelberg, de burgemeester van Hengelo. Die had in het FD de ondernemingsraad van Siemens opgeroepen naar de rechter te stappen. Meer concreet: naar de Ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof. Die is gespecialiseerd in ruzies tussen aandeelhouders en werknemers en de bedrijfstop.

Maakt de ondernemingsraad kans bij de rechter?

„Ze maakt zeker een kans als het management in Hengelo zich volledig verschuilt achter de strategie van Siemens in Duitsland”, zegt Robbert van het Kaar, deskundige in medezeggenschap en verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.

„De doelstelling van die fabriek is niet: we gaan sluiten” , zegt advocaat Paul Bosch. Hij probeerde in 2010 namens de vakbonden om de sluiting van het onderzoekscentrum van farmafabrikant MSD/Organon in Oss tegen te houden. „De doelstelling van een bedrijf is: in leven blijven. Daar moet de directie zich aan houden.”

De burgemeester van Hengelo wil „alles uit de kast trekken” om de sluiting van Siemens te voorkomen. Lees ook: ‘Wij zijn het kleintje, waar ze de capaciteit weghalen voor grotere vestigingen’

Afslanken en sluiten

De sluiting van bedrijven door buitenlandse én Nederlandse eigenaren is de afgelopen decennia een structurele trend geworden. Grote ondernemingen slanken hun productievestigingen af. Soms om overcapaciteit in de markt te bestrijden. Soms omdat lagelonenlanden aantrekkelijker zijn. Soms omdat men de verliezen niet meer wil dragen.

Neem Philips, dat na de Tweede Wereldoorlog in talrijke Nederlandse gemeenten fabrieken had gebouwd. Het elektronicaconcern begon in de jaren negentig van de vorige eeuw onder druk van een penibele financiële situatie met de grote ontmanteling, onder de naam Operatie Centurion.

Een klassiek voorbeeld van een mislukte sluiting is de sigarettenfabriek van het Britse Batco in Amsterdam. Het lokale management had onvoldoende overlegd met de ondernemingsraad. De rechter blokkeerde in 1979 de sluiting. Ruim tien jaar later volgde hetzelfde besluit, maar nu met adequate onderbouwing en overleg en sloot de fabriek wel.

In 2010 trok de sluiting van de onderzoeksafdeling van MSD/Organon in Oss de aandacht. Er stonden duizenden banen op het spel. Het was deel van een mondiale reorganisatie van het onderzoek– en ontwikkelingswerk door de Amerikaanse fabrikant MSD.

Dat is hetzelfde beeld als nu bij Siemens. Het concern uit München (372.000 werknemers, 83 miljard euro omzet) reorganiseert zijn gas- en energiedivisie. De groei van duurzame energie reduceert de vraag naar grote machines. Dat kost bijna 7.000 banen, waarvan ongeveer de helft buiten thuismarkt Duitsland. Daarvan vallen er 600 in Hengelo.

Vanuit München wordt de bedrijfspolitiek gevoerd, maar het formele besluit moet het bestuur van het Nederlandse bedrijf nemen. In de spanning tussen de materiële macht van een wereldconcern en de lokale procedures in Nederland moeten ondernemingsraad en vakbonden hun slag proberen te slaan. Een Nederlandse rechter verwacht namelijk van de Néderlandse directie een stevige onderbouwing en argumentatie van de sluiting. De ondernemingsraad van Siemens Nederland krijgt straks een adviesaanvraag met die argumentatie. De OR kan negatief adviseren. Als de directie persisteert in de sluiting, kan de OR tegen dat besluit in beroep gaan bij de Ondernemingskamer. De OR wacht nu eerst op de adviesaanvraag, laat voorzitter Leo Nijdam weten.

De Nederlandse rechter is huiverig om op de stoel van de ondernemer te gaan zitten. In de sociale markteconomie beslist de ondernemer, maar wel binnen de grenzen van wat redelijk en billijk is voor werknemers én bijvoorbeeld de lokale samenleving. Rekening houdend met het feit dat de Nederlandse dochter deel uitmaakt van een mondiaal concern. „De uitkomst van dat soort ‘veldslagen’ is in de praktijk nogal eens tijdwinst voor de ondernemingsraad”, weet Van het Kaar. „Dat leidt tot uitstel. Of een beter sociaal plan.” Het feit dat de fabriek volgens de vakbonden winstgevend is, versterkt de onderhandelingspositie van de werknemers. De bewijslast voor de directie wordt zwaarder.

De sanering bij Siemens volgt op het inzakken van de vraag naar turbines en dynamo’s. Duitse vakbonden spreken van een „kaalslag” in het toch al kwetsbare oosten van het land

Ook Duitsers willen consensus

De zelfstandige afweging die de directie in Hengelo moet maken, betekent ook dat men moet onderzoeken of er vervangende producten gemaakt kunnen worden. Of dat een nieuwe financier wél brood ziet in de fabriek. Daar houden eigenaren doorgaans niet van. Want dan kan het zijn dat de overcapaciteit in de markt in stand blijft. Bij MSD/Organon waren werknemers dicht bij een overname door een nieuwe financier, maar de Amerikaanse eigenaar blokkeerde dat. „Toch moet je het als werknemers hebben van die alternatieven”, zegt advocaat Bosch. Hij kent bedrijven waar zo’n overname wél lukte, zoals krantenpapierfabriek Parenco in Renkum. De Noorse eigenaar wilde de fabriek sluiten, een Nederlandse investeringsmaatschappij zag er wel toekomst in.

De beste troef voor het personeel zou kunnen zijn dat eigenaar Siemens geen Angelsaksisch, puur kapitaal gedreven bedrijf is. Siemens is door en door Duits, een ‘Rijnlandse’ onderneming. Daar worden directie en werknemers geacht consensus te vinden, geen confrontatie te zoeken. Precies zoals politici, vakbonden en werkgevers dat in Nederland ook graag zien, zegt Bosch. „Duitsers snappen dat.”

Correctie (24-11-2017): in een eerdere versie van dit artikel werd het „management van Stork Hengelo” genoemd. Dat was onjuist: de Stork-fabriek werd begin deze eeuw overgenomen door Siemens.