Jan Patocka (1907-1977) wint Spinozalens 2017

De Tsjechische filosoof wordt gelauwerd als ‘wegbereider van de Europese hereniging’.

Ontmoeting in een Praagse hotelkamer tussen toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel (rechts) en Jan Patocka (midden), destijds woordvoerder van de Tsjechische mensenrechtenbeweging Charta 77. Een dag later werd Patocka gearresteerd. Foto Vincent Mentzel

Jan Patocka (1907-1977) en Dominique Moïsi (1946) zijn de winnaars van de Spinozalens van respectievelijk 2017 en 2018. Dit heeft de jury vrijdag, op de geboortedag van Spinoza, bekendgemaakt.

De prijs wordt ieder jaar uitgereikt, afwisselend aan een dode en een levende denker. Voor de tweede categorie bestaat de prijs uit een beeldje en een bedrag van tienduizend euro. De Spinozalens eert denkers die iets betekenen of hebben betekend op het gebied van ethiek en samenleving. Dit jaar was het thema ‘Europa’.

Patocka groeide op in Tsjechië en studeerde in Freiburg im Breisgau, bij Edmund Husserl en Martin Heidegger. Zijn filosofische werken borduren voort op het werk van zijn leermeesters. Patocka’s werk, voornamelijk Heretical Essays in the Philosophy of History, dat oorspronkelijk verscheen in 1975, beïnvloedde op zijn beurt filosofen als Jacques Derrida en Paul Ricoeur.

Voor de Tweede Wereldoorlog keerde Patocka terug naar Praag. Na de oorlog weigerde hij lid te worden van de communistische partij, waardoor hij niet aan de universiteit kon werken. Hij stichtte een ondergrondse universiteit, waar Václav Havel een van zijn leerlingen werd. Later was hij een van de grondleggers van Charta 77, een beweging die de regering wilde dwingen om de mensenrechten in acht te nemen. Hij werd opgepakt. Tijdens urenlange verhoren stortte de 69-jarige Patocka in. Kort daarop overleed hij in het ziekenhuis.

De jury, die wordt voorgezeten door Herman van Rompuy, roemt hem als „wegbereider van de Europese hereniging in idee, woord en daad”.

Dominique Moïsi, de winnaar van de Spinozalens 2018, is politicoloog en eveneens pleitbezorger van Europese samenwerking. Geboren in 1946 als kind van een Holocaustoverlevende wijdt hij zijn werk aan de beschrijving van emoties in de geopolitiek. In zijn jongste boek pleit hij voor een Europa dat verbonden wordt door hoop in plaats van angst. De Spinozalens van 2018 zal volgend jaar november aan Moïsi worden uitgereikt in de Nieuwe Kerk in Den Haag.